TUỆ SỸ, THƠ và CON ĐƯỜNG TRUNG ĐẠO

Nguyeân Sieâu

 
Nhöõng naêm thaùng duøi maøi kinh ñieån trong caùc töï vieän ñeå theå nhaäp Phaät hoïc huyeàn vi, u hieån, moät thôøi naøo ñoù ñaõ laàu thoâng giaùo lyù cao sieâu giaûi thoaùt, höôùng thaân laäp meänh treân con ñöôøng giaùc ngoä, ñeå roài hoâm nay laø thaønh quaû hieån nhieân coù ñöôïc taän cuøng taâm hoàn saâu thaúm maø Thaày ñang phoâ dieãn nhö yù nghóa cao sieâu cuûa Ñaïi Bi Taâm.

I.    Nhaø Phaät Hoïc Uyeân Baùc

Qua caùc coâng trình söu khaûo, tröôùc taùc, dòch thuaät, nghieân cöùu Phaät Phaùp ñöôïc xem nhö haïnh nguyeän ñoä sinh, thieát tha vì söï bình yeân vaø an laïc cho con ngöôøi, Thaày ñaõ gia coâng ñoùng goùp neàn vaên hoùa, hoïc thuaät Phaät Giaùo nöôùc nhaø:
a.  Taùc Dòch Phaåm:
    -  Boä A Haøm
    -  Kinh Duy Ma Caät Sôû Thuyeát
    -  Truyeän Phaùp Cuù
    -  Tuyeån Taäp Nikya A Haøm
    -  Thieàn Luaän Taäp II & III
    -  Töù Phaàn Luaät Giôùi Boån
    -  Yeát Ma Yeáu Chæ
    -  Phaät Hoïc Baùch Khoa Töø Ñieån
    -  Tinh Hoa Trieát Hoïc Phaät Giaùo
    -  Thieàn vaø Baùt Nhaõ
    -  Voâ Moân Quan
    -  Thieàn Quaùn Cöông Yeáu
    -  Thaéng Man Giaûng Luaän
    -  Toâ Ñoâng Pha Nhöõng Phöông Trôøi Vieãn Moäng v.v...
 
b.   Caùc Luaän Ñeà Phaät Giaùo:
    -  Taùnh Khoâng Luaän laø gì?
    -  Söï Huûy Dieät Cuûa Moät Traøo Löu Tö Töôûng.
    -  Daãn Vaøo Theá Giôùi Vaên Hoïc Phaät Giaùo
    -  Quan Nieäm Veà Söï Keát Yeáu Trong Taùc Phaåm Ñaïi Thöøa
    -  Tö Töôûng Phaät Giaùo Ñoái Dieän Vôùi Hö Voâ
    -  Trung Quaùn vaø Vaán Ñeà Thöïc Theå
    -  Hieän Töôïng Hoïc Laø Gì?
    -  Hoa Nghieâm Phaùp Giôùi Quaùn
    -  Tö Töôûng Laø Gì?
    -  Khaùi Nieäm Veà Soá Trong Kinh Dòch
    -  Giaù Trò Ñoái Chieáu Trong Nhöõng Töông Quan Vaên Hoùa 
    -  Cô Caáu Ngoân Ngöõ cuûa Michel Foucault. 
    -  Nhöõng Cuoäc Vaän Ñoäng Cuûa Phaät Giaùo Vieät Nam Cuoái Ñôøi Nhaø Ñöôøng.
    -  Kinh Dòch vaø Phaät Hoïc Trung Hoa v.v...
 
Moät tö töôûng uyeân baùc ñöôïc lyù giaûi qua caùc phaïm truø Kinh Luaät Luaän vaø Trieát lyù Ñoâng Taây ñöôïc giôùi thieäu moät caùch toång quaùt ôû treân laø haït maàm ñuû nhaân duyeân ñeå naûy nôû vaø daâng taëng cho ñôøi.
Qua Luaän Ñeà Taùnh Khoâng Luaän Laø Gì? Thaày ñaõ möôïn lôøi noùi cuûa Heidegger:
“Aus der Erfahrung des Denkens.”
“Coù theå vay möôïn nhöõng lôøi noùi nhö vaäy ñeå khôûi ñaàu cho söï chôø ñôïi tieáng voïng ñaùp öùng cuûa nhöõng gì ñoù ñang aån mình trong boùng toái.  Nhöõng lôøi noùi vay möôïn aáy khoâng nhaát thieát phaûi ñoàng thanh vôùi nhöõng ñieàu saép ñaùp öùng.  Söï töïu thaønh cuûa nhöõng ñaùp öùng naøy seõ khoâng xuaát hieän trong nhöõng tieáng ñoäng naùo nhieät.  Ñaây laø söï töïu thaønh cuûa moät côn möa nhö thaùc luõ, khi con böôùm muøa heø ñaõ chòu kheùp laïi nhöõng ñoâi caùnh moûng ñeå laéng nghe trong thaàm laëng hôi thôû cuûa coû noäi.  Chôø ñôïi kieân trì vaø döøng laïi trong söï beá taéc cuûa moät thôøi chæ coù aùnh saùng vónh cöûu cuûa maët trôøi.  Kieân trì vaø döøng laïi ñeå chôø ñôïi trong söï beá taéc laø lieàu lónh kyù thaùc mình cho moät cuoäc chôi ngoaïn muïc cuûa thieân dieãn, laø lieàu lónh ñöùng laïi giöõa doøng thaùc ñoå cuûa vaïn höõu.”
Ñaây chính laø thaùi ñoä nghòch thöôøng cuûa theá nhaân maø:
“Khoâng chòu tieäm tieán töøng böôùc vöõng chaéc, nhö nhöõng ñôït nhaûy cuûa con chim hoàng: nhaûy beân bôø nöôùc, nhaûy ñeán taûng ñaù, nhaûy treân ñaát caïn, nhaûy treân caønh caây, nhaûy leân goø cao vaø cuoái cuøng bay trong thöông khung ñeå loâng caùnh laøm ñeïp cho baàu trôøi.”
Vaø sau nöõa, Taùnh Khoâng Luaän Laø Gì?
“Khi con böôùm muøa heø döøng laïi treân ñoùa hoa, kheùp laïi ñoâi caùnh vaø ñong ñöa theo côn gioù cuûa coû noäi hoa ngaøn.”
Hay moät ñònh nghóa khaùc:
“Trong tö töôûng, moïi söï trôû thaønh coâ lieâu vaø löõng thöõng”
AÁy laø trieát lyù cuûa Taùnh Khoâng ñöôïc noùi baèng ngoân ngöõ cuûa Thaày.  Nhöng chöa ñuû, ñaáy chæ laø moät vaøi ngoân ngöõ tieâu bieåu.  Moät ñoâi caûm xuùc ñoät bieán trong doøng suy tö ñeå hieän khôûi trieát lyù Taùnh Khoâng qua töøng cuïm töø rôi ruïng maø khoâng maát, nhö hieän höõu, vónh haèng, Taùnh Khoâng duyeân hôïp.  Giôû sang luaän ñeà: “Söï huûy dieät cuûa moät traøo löu tö töôûng”, chuùng ta thaáy khôûi ñi baèng hai caâu thô cuûa thi só Buøi Giaùng:
“Xin chaøo giöõa böôùc chaân ra
Cheát töø sô ngoä maøu hoa, treân ngaøn”
 
Vaø ñeå töø ñoù Thaày döïng leân khung trôøi Taùnh Khoâng: “Töø trong loøng Taùnh Khoâng Luaän ñi ra, ngöôøi ta thöû thay ñoåi caùc bình dieän bieåu loä cuûa noù, roài qua nhöõng gì seõ ñaït ñöôïc trong laõnh vöïc suy lyù cuõng nhö trong laõnh vöïc sinh hoaït thöïc teá, luoân luoân coù nhöõng tieáng noùi nghe ra nhö nhöõng côn gioù thì thaøo giöõa caùc sa maïc cuûa hö voâ.  YÙ nghóa cuûa moät cöùu caùnh naøo ñoù – suy lyù hay ñôøi soáng – nhö moät ngoâi sao treân baàu trôøi sa maïc.  Danh töôùng phaân bieät, nghóa vaø voâ nghóa, nguyeân taéc vaø caùc nguyeân taéc: nhöõng daáu hieäu coøn soùt laïi vaø coøn maõi, sau nhöõng côn gioù noùng böùc vaø laïnh buoát cuûa hö voâ ñaõ töøng ñi qua vaø ñaõ töøng huûy dieät taát caû.  Ñoù laø söï huûy dieät cuûa moät traøo löu tö töôûng, töø trong Taùnh Khoâng Luaän ñi ra.”
Ñaây laø phaïm truø cuûa Trieát lyù, tö töôûng, luaän hoïc, Thaày ñaõ bieåu toû con ñöôøng lòch nghieäm nhö caùnh chim baèng giöõa trôøi meânh moâng voâ taän, cho ta nhöõng yù vò tuyeät cuøng cuûa tri thöùc khoâng lôøi hay tuyeät ñænh cuûa ngoân luaän trong vaên hoïc Thieàn ñöôïc dieãn ñaït baèng hình aûnh cuûa non Loâ: “Loâ Sôn huøng vó, phieâu boàng, nhöng u uaån.  Loøng nuùi giaáu kín nhöõng taâm söï ngaøn naêm khoâng noùi; loøng nuùi uû kín nhöõng cuoäc ñôøi traàm maëc, nhöõng taám thaân gaày khoâ nhö haïc, nhö truùc, nhöõng taâm hoàn nguoäi laïnh nhö tro taøn muøa ñoâng.  Nuùi aâm thaàm, cho gioù ngaøn gaøo theùt, cho maây trôøi vaàn vuõ, vaø cho nhöõng doøng thaùc töø treân tuyeät ñænh cao muø ñoå aøo xuoáng.”
Nhö moät nhaø Thieàn hoïc, taâm caûnh duyeân thoâng, söï söï  voâ ngaïi ñeå thöøa tieáp baûn theå cuûa söï vaät, Thaày ñaõ hoøa ñoàng caùi taâm lieãu tri vôùi söï töôùng duyeân khôûi, maø taïo döïng hình haøi cuûa theá tuïc ñeá, qua söï toàn sinh cuûa soùng bieác söông muø, qua vaùch ñaù vaø maøu xanh röøng nuùi.  Nhöng hình haøi cuûa theá tuïc ñeá nhö moät coâng aùn cuûa Thieàn, veõ ra con ñöôøng ñaïi ngoä, cho ai nhaän chaân ñöôïc taâm caûnh caâu khoâng, nhôn phaùp voâ ngaõ: “Töø theá kyû naøy ñeán theá kyû khaùc, treân doøng lòch söû tröôøng moäng cuûa nhaân sinh ñoå aàm xuoáng; coù nhöõng cuoäc thi gan tueá nguyeät dieãn ra trong laïnh luøng, coâ tòch.  Ngaøy vaø ñeâm, ñaøy ñoïa hình haøi vaø taâm naõo, ñöùng chô vô, kinh ñaûm haõi huøng, treân chieác caàu ñoäc moäc baéc ngang qua gheành sanh töû.”
Thaåm thaáu cuûa Thieàn laø voâ ngoân maø söï chöùng ngoä cuûa Thieàn laø tuyeät döùt hình töôùng, nhöng duyeân vaø töôùng cuõng laø phöông tieän ñeå thieàn sinh thaáy ñöôïc baûn lai dieän muïc cuûa mình.  Qua lôøi giôùi thieäu dòch phaåm Voâ Moân Quan, Thaày ñaõ naâng tieáng cöôøi vaø tieáng theùt cuûa caùc Thieàn sö leân nhö laø maáu choát laøm phaù tung caùnh cöûa giaùc ngoä maø ngaøn ñôøi bò ñoùng kín.  Tieáng cöôøi sang saûng, tieáng theùt ñinh tai, tieáng boång chan chaùt laø thaønh toá nhieäm maøu cho moät theá giôùi taâm linh buøng vôõ.
“Moät thôøi xa xöa taïi phaùp ñöôøng cuûa caùc Thieàn vieän, ngöôøi ta nghe sang saûng nhöõng tieáng cöôøi vaø tieáng theùt.  Bao nhieâu lôøi leõ luaän baøn khuùc chieát ñöôïc göûi traû veà cho daûi sa maïc treân mieàn Cao AÙ, nôi ñaõ töøng ghi daáu cuoäc haønh trình khoå nhuïc cuûa nhöõng taâm hoàn khaùt khao tuyeät ñoái.  Nôi ñaây, sa maïc vaãn cöù thieân thu coâ tòch trong côn gioù böùc baùch cuûa hö voâ.  Leõ soáng vaø leõ cheát vaãn maõi maõi boàng beành troâi treân hö aûo.  Taâm hoàn mieät maøi noùng chaùy, nhöng khoâng chaùy tan noåi nhöõng giaác moäng haõi huøng cuûa hö voâ vaø huûy dieät.  Roài moät ngaøy mai kia khi thôøi cô ñeán, tieáng cöôøi vaø theùt troãi leân laøm ñaûo loän caû neáp soáng bình sinh.”
Ñoù laø chaân ngoân cuûa Thieàn ñöôïc dieãn taû qua phaïm truø cuûa töï tính linh giaùc.
Nôi ñaây noùi leân giaù trò Phaät Hoïc nghieâm tuùc, baèng ngoân ngöõ Trieát hoïc, Trieát gia Phaïm Coâng Thieän ñaõ goïi Thaày laø: “Vò Thieàn sö loãi laïc nhaát, thoâng minh nhaát, uyeân baùc nhaát, trong saïch nhaát cuûa Vieät Nam hieän nay.” Vaø ñeå giaûi thích cho nhöõng thaéc maéc veà caâu treân, Trieát gia Phaïm Coâng Thieän vieát tieáp: “Chæ coù nhöõng keû boû troïn caû ñôøi mình laëng leõ soáng cheát vôùi caùi goïi laø “Boà Ñeà Taâm” hay “phaùt Boà Ñeà Taâm” thì may ra môùi tröïc nhaän ñaâu ñoù khí phaùch vaø thaàn duïng baûng laûng cuûa “nghòch haønh thieàn”.
Cuõng trong giaù trò cuûa nhaø Phaät Hoïc, Giaùo sö Nguyeãn Minh Caàn ñaõ noùi leân noãi xuùc ñoäng cuûa mình: “Nghó ñeán Thaày, nghó ñeán moät taøi naêng cuûa ñaát nöôùc, moät nieàm töï haøo cuûa trí tueä Vieät Nam, moät nhaø Phaät Hoïc uyeân baùc.” Vaø oâng ñaõ daãn lôøi noùi cuûa hoïc giaû Ñaøo Duy Anh: “Thaày laø vieân ngoïc quyù cuûa Phaät Giaùo vaø Vieät Nam.” Khi gaëp Thaày taïi Phaät Hoïc Vieän Nha Trang, naêm 1976, oâng noùi tieáp: “Ñoïc ñi ñoïc laïi, toâi caøng caûm thaáy roõ reät thi taøi cuûa moät nhaø thô hieám thaáy thôøi nay vaø ñaëc bieät laø caûm nhaän saâu saéc taâm ñaïi töø, ñaïi bi cao thöôïng, roäng lôùn cuûa moät Taêng syõ vôùi phong ñoä an nhieân töï taïi, ung dung baát chaáp caûnh lao tuø khaéc nghieät...  Ñaïo vò vaø thieàn vò coâ ñoïng trong thô cuûa Thaày keát tinh laïi thaønh nhöõng hoøn ngoïc baùu cuûa thô ca.”

 

II.   Tö Töôûng Vaø Haønh Ñoäng Cuûa Keû Só Tröôùc Thôøi Ñaïi.

Trong thöïc theå cuûa cuoäc soáng, Thaày khoâng khaùc chi vôùi moïi ngöôøi, neáu coù söï khaùc bieät thì caùi khaùc ñoù laø tö töôûng vaø haønh ñoäng.  Chính tö töôûng vaø haønh ñoäng dieäu thöôøng naøy maø Thaày ñaõ soáng moät caùch troïn veïn trong caùi nhaân sinh quan cuûa Thaày.  Thaày soáng baèng caûm nghó thuaàn haäu vaø vieäc laøm chaân chaùnh cho moät queâ höông gioáng noøi, duø gaëp bao nghieät ngaõ cuûa thôøi ñaïi.
Tö töôûng vaø haønh ñoäng naøy ñaõ ñöôïc dieãn ñaït qua lôøi noùi khaúng khaùi cuûa Thaày tröôùc baïo löïc: “Khoâng ai coù quyeàn keát aùn toâi, thì cuõng khoâng ai coù quyeàn aân xaù toâi.” Moät tinh thaàn khí khaùi baát khuaát, Thaày ñaõ theå hieän tinh thaàn nhaø Phaät laø Bi Trí Duõng, vì loøng töø bi ban vui cöùu khoå maø Thaày hoøa mình nhaän chòu caùi khoå trong noãi khoå cuûa con ngöôøi, ñeå ñöôïc phaàn naøo ban caùi vui cho thieân haï.  Baûn aùn töû hình laø moät noãi khoå, nhöng döôùi caùi nhìn cuûa loøng töø bi thì noãi khoå khoâng côm aên, khoâng aùo maëc, khoâng giaùo duïc hoïc ñöôøng, khoâng taâm linh toân giaùo, khoâng ñaïo ñöùc gia phong vaø khoâng töï do töï chuû cuûa hôn 80 trieäu ñoàng baøo vaãn laø noãi khoå to lôùn hôn.  Vì vaäy, maø ngoài trong tuø, Thaày vaãn ñieàm tónh ñeå laøm baøi thô tuø baèng taâm thaønh kính töï taïi.  Baèng taám loøng xoùt thöông khi nghó ñeán cuoäc ñôøi nhieàu ñau thöông nöôùc maét, con ngöôøi ñang bò chìm ngaäp trong caûnh beå daâu:
Cuùng Döôøng
Phuïng thöû nguïc tuø phaïn
Cuùng döôøng Toái Thaéng Toân
Theá gian tröôøng huyeát haän
Bænh baùt leä voâ ngoân
 
             Hai tay daâng baùt côm tuø
             Cuùng döôøng Toái Thaéng Ñaïi Töø Theá Toân
             Coõi traàn maùu haän traøo tuoân
             Tay böng bình baùt laëng thaàm leä rôi
(Cuùng Döôøng – Nguïc Trung Mò Ngöõ)
 
Thaày ñaõ hoøa mình trong noãi ñau cuûa kieáp ngöôøi ñeå cuøng chia seû noãi ñau aáy vôùi coäng ñoàng chuùng sinh, vì coâng haïnh cuûa Boà Taùt laø cöùu ñoä chuùng sinh.  Nhöng baèng trí tueä sieâu vieät vaø ñöùc tính ñaïi huøng, ñaïi löïc, laø caùi Duõng cuûa nhaø Phaät thì Thaày khoâng tuøng phuïc tröôùc baïo quyeàn vaø chaúng coù baïo quyeàn saét theùp naøo giam haõm ñöôïc Thaày:
Traùch Lung
Traùch lung do töï taïi
Taûn boä nhöôïc nhaøn du
Tieáu thoaïi ñoäc caûnh höôûng
Khoâng tieâu vónh nhaät saàu
 
             Loàng Chaät
             Trong loàng chaät heïp maø thanh thaûn
             Ñi tôùi ñi lui thaät nhaøn taûn
             Cöôøi cöôøi noùi noùi chæ mình nghe
             Cuõng troâi qua ngaøy tuø baát taän.
             (Traùch Lung – Nguïc Trung Mò Ngöõ)
 
Caùi taâm ñaõ lieãu tri voâ söï, thieåu duïc tri tuùc, thieåu caàu an laïc maø Thaày ñaõ taïo döïng cho ñôøi soáng cuûa moät tuø nhaân.  Nhöng chính caùi taâm aáy thì khoâng coù moät nhaø tuø naøo coù theå giam giöõ ñöôïc Thaày, duø coù mang hình töôùng cuûa moät ngöôøi tuø, caùi taâm aáy vaãn töï taïi nhö nieàm vui cuûa thieàn ñònh qua baøi Bieät Caám Phoøng:
Ngaõ cö khoâng xöù nhaát truøng thieân
Ngaõ giôùi hö voâ chaân caù thieàn
Voâ vaät voâ nhôn voâ thaäm söï
Toïa quan thieân nöõ taùn hoa mieân
 
             Xaø Lim
             Ta ôû Trôøi khoâng voâ bieân xöù
             Caûnh giôùi hö voâ thaät raát thieàn
             Khoâng vaät, khoâng ngöôøi, khoâng laém chuyeän
             Ngoài xem hoa raûi bôûi chö Tieân.
             (Nguïc Trung Mò Ngöõ)
 
Moät tö töôûng baát khuaát, moät haønh ñoäng kieâu huøng maø töø thuûa xa xöa ñaõ coù bao anh huøng daân toäc, moät Traàn Bình Troïng nghóa khí ngaát trôøi, cheát vinh hôn soáng nhuïc: “Ta thaø laøm quyû nöôùc Nam coøn hôn laøm vöông ñaát Baéc.” Nhöng, “anh huøng töû chöù khí huøng naøo töû”, oai danh Ngaøi vaãn vang löøng vôùi nhöõng trang söû nöôùc nhaø qua bao theá kyû.
Cuõng vôùi caùi nghóa khí cuûa ngöôøi xöa maø khoâng ai coù theå giam haõm ñöôïc taâm thöùc tænh laëng cuûa Thaày:
Töï Vaán
Vaán dö haø coá toïa lao lung?
Dö chæ khinh yeân baùn nguïc khung
Taâm caûnh töông trì kinh löõ moäng
Coá giao giaø toûa dieän hö ngung
 
             Töï Hoûi
             Hoûi mình sao phaûi ngoài tuø?
             Baûo raèng laøn khoùi giam töø trong lao
             Caûnh taâm trong moäng khieáp sao
             Lôøi xöa ñaõ daïy ngaång cao nhìn trôøi.
             (Nguïc Trung Mò Ngöõ)
 
Doøng maùu anh huøng baát khuaát con Laïc chaùu Hoàng döïng nöôùc, giöõ nöôùc, töï ngaøn xöa vaãn luaân löu tröôøng toàn trong doøng maùu daân Vieät, ñaõ vöôït qua bao nhieâu thaùc gheành baõo toá ñaùnh ñuoåi caùc ñoaøn quaân xaâm löôïc ra khoûi bôø coõi ñeå taïo döïng non soâng, doøng maùu ñoù ñaõ hieän töôùng treân thaân ngöôøi con nöôùc Vieät, maø nhaïc só Hoaøng Quoác Baûo ñaõ dieãn taû trong baøi Ñeâm Saâu:
“Tueä Syõ ngoài ñoù, chieác boùng saäy gaày.  Söõng nhö moät ngoïn gioù.   Ñoâi maét troøn to, long lanh.   Maõi long lanh vôùi mieäng cöôøi.   Nhö Nieâm Hoa Vi Tieáu...  Troâng oâng khoûe hôn maáy naêm tröôùc thaät, luùc môùi ra tuø ñöôïc moät thaùng.  Ngaøy aáy, ñaàu oâng nhö ñoùng troác, da boïc saùt soï, möôøng töôïng nhö Theá thaân Thieàn sö Vuõ Khaéc Minh, khoâng ngoài kieát giaø nhaäp ñaïi ñònh ôû chuøa Ñaäu nöõa, maø ñi laïi, maø noùi cöôøi, nhaäp vaøo côn huyeãn moäng.
Nay da ñaàu ñaõ nhuaän thaém, nhöõng veát choác gheû bieán maát, nhöng caùi oùt soï oâng vaãn nhoâ ra quaù khoå vôùi thaân mình.   Quaù khoå ñoái vôùi theá tuïc.   Chaéc noù phaûi cöùng, khieán baïo quyeàn lui laïi.”
 
Tö  töôûng cuûa Thaày luoân ñeà khôûi quan ñieåm soáng ñuùng treân phaïm truø cuûa con ngöôøi.  Soáng coù ích cho tha nhaân, daãu chæ laø moät lôøi noùi hay moät haønh ñoäng.  Thaày ñaõ theå hieän moät nhaân sinh quan thieát yeáu cho chính baûn thaân mình.  Vì theá, Thaày luoân luoân tìm toøi hoïc hoûi, söu khaûo, laøm vieäc ñeå töï thaêng tieán baûn thaân vaø giuùp moïi ngöôøi cuøng ñaït ñeán chaân thieän myõ baèng yù höôùng chaân chính.  Thaày haèng quan taâm ñeán nhöõng theá heä keá thöøa, taàng lôùp quan troïng cuûa töông lai daân toäc, ñaïo phaùp.  Taàng lôùp naøy phaûi ñöôïc ñaøo taïo, giaùo huaán kyõ löôõng, ñöôïc tieáp nhaän nhöõng tieán boä khoa hoïc, chuyeån hoùa yù thöùc ñeå taøi boài xaây döïng moät queâ höông giaøu ñeïp.  Lòch söû nöôùc nhaø coù oanh lieät, haøo huøng, hay baïc nhöôïc laïc haäu laø do traùch nhieäm cuûa nhöõng ngöôøi laõnh ñaïo daân toäc.  Ñeà khôûi cho moät höôùng ñi vaø trao truyeàn doøng tö töôûng giaùc ngoä, Thaày ñaõ taâm söï vôùi theá heä treû: “Caùc con haõy töï haøo, vôùi nieàm töï haøo trong traéng vaø voâ tö cuûa tuoåi treû, töø thôøi ñieåm coät moác naøy, ñaõ moät laàn vaø maõi maõi ñöùng thaúng treân ñoâi chaân cuûa chính mình, baèng ñoâi maét trí tueä vaø huøng löïc maø nhìn thaúng maø khoâng khieáp sôï vaøo quyeàn löïc xaáu aùc cuûa theá gian, töï ñònh höôùng ñi cho baûn thaân ñeå laøm nhöõng vieäc caàn laøm cho chính mình vaø cho moïi ngöôøi.”
Ñöùng tröôùc moät ñaát nöôùc maø moïi giaù trò ñaïo ñöùc bò baêng hoaïi, trình ñoä hieåu bieát, kieán thöùc loãi thôøi laïc haäu.  Ñôøi soáng tuùng cuøng, quaãn baùch chæ bieát tìm caàu phöông keá sinh nhai caøng khieán cho queâ höông khoù coù cô hoäi phaùt trieån.  Thaày thöôøng suy tö  ñeå tìm phöông caùch ñoùng goùp nhö theá naøo cho ích nöôùc lôïi daân, laøm baèng caû nhieät taâm chaân chính ñeå “giöõ vöõng con thuyeàn ñaïo phaùp trong loøng daân toäc”, cuõng nhö ñeå coù moät xaõ hoäi laønh maïnh, mang nhieàu phong thaùi ñaëc thuø ñeïp ñeõ, maø khoâng ñeå loâi cuoán theo nhöõng phuø phieám cuûa theá tuïc.  Thaày ñaõ nhaén nhuû vôùi theá heä keá thöøa:
“Nhaãn nhòn ñôøi nhöng khoâng ñeå cho quyeàn löïc ñen toái cuûa ñôøi sai söû.   Tuøy thuaän theá gian, nhöng khoâng töï ñaùnh chìm trong voøng xoaùy oâ tröôïc cuûa theá gian.   Caùc con haõy töï reøn luyeän cho mình moät tín taâm baát hoaïi; moät ñöùc tính duõng maõnh voâ uùy; noã löïc töï huaân taäp trí tueä baèng vaên, tö, tu ñeå nhìn roõ söï töôùng chaân nguïy, ñeå thaáy vaø bieát roõ mình ñang ôû ñaâu, ñang ñi veà ñaâu; khoâng nhaém maét phoùng caøn theo coã xe loäng laãy beân ngoaøi nhöng reäu raõ beân trong, ñang lao xuoáng doác daøi khoâng ñònh höôùng.”
Thaày ñaõ höôùng daãn tö töôûng cho caùc theá heä sau vì baûn thaân cuûa Thaày ñaõ kinh qua nhöõng soùng gioù cuoäc ñôøi, nhöõng naêm daøi lao lung trong choán nguïc tuø.  Baèng tinh thaàn voâ uùy, baèng haønh doäng duõng caûm cuûa Boà Taùt Ñaïi Theá Chí, baèng phaùt nguyeän ñoä taän chuùng sinh nôi ñòa nguïc cuûa Boà Taùt Ñòa Taïng vaø baèng lôøi thaønh khaån cuûa Toân Giaû A Nan phuïng thænh Ñöùc Theá Toân töø bi chöùng minh cho con, ñôøi aùc naêm tröôïc con xin nguyeän böôùc chaân vaøo tröôùc.  Thaày mang haønh traïng cuûa moät Boà Taùt vì ñôøi maø ñoä sinh, neân Thaày khoâng maøng ñeán an nguy cuûa baûn thaân.  Khoâng khieáp sôï tröôùc baïo löïc hung taøn cuûa cheá ñoä.  Thaày ñi ra töø nôi thai taïng cuûa Boà Taùt, ñeå truù nguï choán laàm than, nôi cô cöïc maø chia seû, ñoàng caûm vôùi noãi ñau thöông cuûa daân toäc, qua baøi vieát “Moät Khía Caïnh Cuûa Vaán Ñeà Nhaân Quyeàn Taïi Vieät Nam – Tham Nhuõng Moät Quoác Naïn”
“Hoaøn caûnh ñaát nöôùc Vieät Nam nhö theá cho neân daân ta phaûi chòu quaù nhieàu ñau thöông vaø tuûi nhuïc.  Ñoái vôùi giôùi trí thöùc noùi rieâng, maø xaõ hoäi Vieät Nam truyeàn thoáng raát toân troïng, ñieàu tuûi nhuïc lôùn nhaát laø hoï khoâng theå thay nhöõng ngöôøi daân thaáp coå beù mieäng noùi leân moät caùch trung thöïc taát caû nhöõng uaát öùc, nhöõng khoå nhoïc maø hoï phaûi chòu.  Bôûi vì, taïi Vieät Nam ngaøy nay nhöõng ngöôøi coù theå noùi thì ngoøi ñaõ bò cong; nhöõng ngöôøi muoán noùi thì ngoøi buùt ñaõ bò gaõy.
Nhöng toâi roõ moät ñieàu, vaø ñieàu ñoù ñaõ ñöôïc ghi cheùp trong lòch söû.  Tri thöùc chaân chính cuûa Vieät Nam khoâng bao giôø khieáp nhöôïc.”
 
Ñôøi soáng voán ñaõ cô cöïc laàm than, laïi coøn phaûi gaùnh chòu nhöõng aùp böùc baát coâng töø giai caáp caàm quyeàn, ngöôøi daân oaèn mình gaùnh chòu nhöõng ñau thöông thieät thoøi trong caûnh ñôøi khoán khoù.
Khoâng theå khoanh tay an nhieân nhìn ngöôøi daân lao ñao ngheøo ñoùi khoán cuøng, Thaày vieát Giaùc Thö göûi cho nhaø nöôùc, noùi leân tieáng noùi cuûa moät tri thöùc chaân chính, caûnh baùo nhöõng ngöôøi laõnh ñaïo ñaát nöôùc veà thöïc traïng cuûa queâ höông daân toäc maø caùc nhaø laõnh ñaïo ñaát nöôùc ñaõ chaúng heà löu taâm ñeán. 
Vieát Giaùc Thö göûi ñi, nhöng Thaày cuõng khoâng hy voïng ñeán tay ngöôøi nhaän:
“Toâi cuõng bieát raát roõ, trong thuû tuïc haønh chaùnh cuûa boä maùy quan lieâu ñöôïc caáu taïo vôùi ñaïi boä phaän caùn boä chuyeân saùch nhieãu vaø traán aùp daân, ñaày daõy tham oâ huû baïi, hôn laø laøm vinh quang cho ñaát nöôùc, nhö töøng ñöôïc reâu rao, thì Khaùng Thö seõ phaûi qua nhieàu caáp, tröôùc khi ñeán coång cuûa caùc vò laõnh ñaïo toái cao, luoân tìm caùch choái boû traùch nhieäm cuûa mình, chæ nhaän nhöõng gì ñöôïc taâng boác laø vinh quang vaø vó ñaïi.”
Chính vì nhaän thöùc nhö vaäy, vaø bieát thaät nhö vaäy, heä thoáng haønh chaùnh quan lieâu, cöûa quyeàn, neân:
“Qua Khaùng Thö naøy, vaø vôùi nhieàu lyù do nhö toâi ñaõ trình baøy, maø khoâng ñöôïc ñaïo ñaït leân Ñaûng vaø Nhaø nöôùc theo ñuùng caùc quy ñònh haønh chính phieàn haø cuûa phaùp cheá Xaõ Hoäi Chuû Nghóa.  Toâi muoán töï mình daãn thaân ñeán tröôùc coång baïo löïc chuyeân chính, duø bieát chaéc seõ bò nghieàn naùt tröôùc khi thoaùng thaáy nhöõng boùng môø treân chín taàng vôøi vôïi cuûa uy quyeàn tuyeät ñoái; töï daán thaân ñeán ñoù ñeå caùo tri cuøng quoác daân, ñoàng baøo, baøy toû söï heøn keùm, baát löïc cuûa mình tröôùc voâ vaøn thoáng khoå maø ñoàng baøo phaûi aâm thaàm chòu ñöïng.”
Ñoù chính laø moät trong nhöõng phöông thöùc ñoùng goùp cho queâ höông ñaát nöôùc cuûa Thaày.

 

III.    Ñaïi Bi Taâm Trong Thô Tueä Syõ

Thaày laøm thô theo caùch ñieäu tuïc ñeá hay göûi gaám taâm tình theo daùng daáp chaân nhö? Ngoân ngöõ laø tieáng noùi cuûa theá gian nhöng aån taøng ñaâu ñoù tình thöông chuùng sinh voâ phaân bieät.   Moät khi aâm thanh ñaõ ñöôïc chuyeån hoùa baèng lôøi thaùnh ca cho söï truøng phuøng thi theå chaân taâm thì ñaâu laø lôøi thô vaø ñaâu laø traùi tim Boà Taùt? Töø ñaây, doøng maùu cuûa traùi tim nhoû xuoáng laøm xanh töôi nuùi röøng thaàm laëng qua bao thaùng ngaøy hoäi tuï, laøm soáng laïi nhö thuûa ban sô cuûa trôøi ñaát haïo nhieân thanh thaûn.  Doøng maùu ñoù laø ngoân ngöõ cuûa Boà Taùt cöùu ñôøi laàm than, ñeå toàn taïi cuøng caùi taùnh töï nhieân thieân haø, chuùng sinh, chuûng loaïi maø hình aûnh Boà Taùt Vaên Thuø vaø Phoå Hieàn laøm töôi thaém giang sôn caåm tuù:
“Sö töû hoáng thôøi phöông thaûo luïc
Töôïng Vöông hoài xöù laïc hoa hoàng.”
            
             Sö töû hoáng thôøi coû hoa xanh bieác
             Töôïng Vöông quay laïi hoa hoàng xinh töôi
 
Nhöõng choán ñau thöông laø quoác ñoä cuûa Boà Taùt, neân Boà Taùt chaúng xa rôøi chuùng sinh.  Boà Taùt khoâng ôû nhöõng theá giôùi nguy nga traùng leä; Boà Taùt ñoä sanh ñeå giaûi thoaùt chuùng sinh vaø trang nghieâm quoác ñoä chuùng sinh baèng Ñaïi Bi Taâm.  Chuùng ta haõy cuøng laéng nghe nhöõng lôøi cöùu khoå:
“Ta khoâng buoàn
Coù ai buoàn hôn nöõa?
Ngöôøi khoâng ñi
Soâng nuùi coù buoàn ñi
Tia naéng moûng xoi moøn khung cöûa
Ñeå öu phieàn nhuoäm traéng haøng mi
....
Ta leân bôø
Naéng voã bôø roùc raùch
Gioù ôû ñaâu maø soâng nuùi thì thaàm?
Kìa boùng coû nghieâng mình che haït caùt
Raùng chieàu xa, ai thaáy moä söông ñaàm?
(Tónh Thaát - Boán – Tueä Syõ)
 
Duø ñôøi coù nghieät ngaõ, Boà Taùt vaãn mang Ñaïi Bi Taâm lao vaøo nôi khoù khaên, ñoùi ngheøo cöùu khoå ñoä meâ cho chuùng sinh.  Loøng töø bi khoâng cho Boà Taùt ruõ ñôøi buoâng xuoâi maëc cho muoân loaøi ñaém chìm trong baõo toá, naéng möa:
“Kìa boùng coû nghieâng mình che haït caùt.”
 
Daãu laø phaän coû hoa nhoû nhaén nhöng vaãn mang chuùt tình vôùi caùt maø che chôû ñem boùng maùt cho nhöõng haït caùt chung quanh, bôûi vì “tình döõ voâ tình giai coäng thaønh Phaät ñaïo.”
Ñaïi Bi Taâm laø ngoâi nhaø Boà Taùt truù nguï, Ñaïi Bi Ngoân laø lôøi theà ñoä taän chuùng sinh, vaø Ñaïi Bi Haïnh laø thò hieän vaøo ñôøi baèng ñoâi tay cöùu ñoä, baèng vieäc laøm lôïi ích, ñeå chuyeån khoå thaønh laïc, chuyeån meâ thaønh ngoä, chuyeån phaøm thaønh thaùnh.
Ñaát nöôùc rôi vaøo thaûm traïng khoán cuøng, ngay ñeán muoân thuù cuõng caûm thaáy chô vô, laïc loõng:
“Con traâu traéng thaãn thôø goùc phoá
Noãi hoaøi höông nhôi maõi nhuùm traêng moøn
Ñaùm seû laïnh gaät guø treân maùi ñoû
Söông chieàu rôi coù thaáy laïnh nhieàu hôn?
Moät chuoãi raén rình moø trong heûm nhoû
Khoâng buïi ñöôøng ñaâu coù choã ñi hoang?
(Tónh Thaát - Möôøi Laêm – Tueä Syõ)
 
Moät öôùc mô coõi nhaân gian thaønh Tònh Ñoä ñeå thaáy caùc vò Boà Taùt baát thoái laø baïn löõ, vaø coõi Tònh Ñoä laø thaát baûo löu ly.  Ñoù laø haïnh nguyeän hay söùc maïnh cuûa chaân taâm ñeå taùc thaønh theá giôùi Chôn Ñeá.  Thaày ñaõ trang traûi taám loøng vôùi öôùc mong moät ngaøy ñöôïc thaønh töïu:
“Ngöôøi khoâng vui ta ñi veà laøm ruoäng
Gieo gioù Xuaân chôø ñôïi möa heø
Nghe coùc nhaùi goïi doàn khe suoái
Bieát khi naøo phoá chôï chaén bôø ñeâ.”
(Tónh Thaát - Hai Möôi Chín –  Tueä Syõ)
 
Mang chaân taâm ñoùng goùp cho queâ höông nhöng öôùc muoán khoâng ñaït, ñaønh lui thaân veà ôû aån.  Chæ mong moät ngaøy ñaát nöôùc ñöôïc phaùt trieån thöïc söï ñem laïi nieàm vui cho ñeán taän xoùm laøng xa xoâi heûo laùnh, cho ngöôøi daân bôùt laàm than.
Nhìn ñôøi qua nhöõng chaán song cuûa nhaø giam cheá ñoä, nhöng taâm quaùn chieáu ba coõi khoâng yeân gioáng nhö nhaø löûa, ñang thieâu ñoát theá gian vaø öôùt leä xoùt thöông.  Leä rôi töø traùi tim Boà Taùt.  Leä nhoû töø ñöùc taùnh töø bi, nhìn chuùng sinh quaèn quaïi trong khoå ñau.  Thaày hai tay naâng cheùn côm tuø leân ngang traùn, maét nhaém laïi, cuùi ñaàu thaønh kính, quaùn nieäm:
“Thöôïng cuùng Chö Phaät chi phaùp, haï thí ñaøn vieät chi thöïc.”
- Ñaây laø cheùn côm tuø, treân con thaønh kính daâng leân cuùng döôøng Chö Phaät vaø döôùi laø boá thí moùn aên cho phaùp giôùi chuùng sinh ñöôïc no ñuû.
 
Ñaïi Bi Taâm traøn ñaày phaùp giôùi.  Töøng ñieäu nhaïc trôøi chuùc tuïng, töøng daõy hoa trôøi ñaâu mieân tung leân taùn thaùn Ñaïi Bi Taâm raïng ngôøi khaép choán:
Cuùng Döôøng
“Phuïng thöû nguïc tuø phaïn
Cuùng döôøng Toái Thaéng Toân
Theá gian tröôøng huyeát haän
Bænh baùt leä voâ ngoân
 
             Ñaây baùt côm tuø con kính daâng
             Cuùng döôøng Ñöùc Phaät ñaáng Toân Thaân
             Theá gian chìm ñaém trong maùu löûa
             Leä nhoû khoâng lôøi, loøng xoùt thöông.
             (Cuùng Döôøng – Nguïc Trung Mò Ngöõ)
 
Ñoù laø nhöõng aån ngoân cuûa Ñaïi Bi Taâm, khoâng phaûi laø ngoân ngöõ theá gian ñeå ca tuïng haïnh nguyeän vaøo ñôøi cuûa Boà Taùt ñoä sinh.

 

IV.   Trung Ñaïo Laø Con Ñöôøng Tu Chöùng Vaø Giaùo Hoùa Tha Nhaân / Phöông Phaùp Tinh Yeáu Cöùu Nguy Queâ Höông Daân Toäc.

 Con ñöôøng chaùnh ñaïo laø loái veà cuûa ngöôøi tìm caàu giaùc ngoä, vaø giaùc ngoä thì khoâng rôøi theá gian maø coù.  Soáng trong theá gian khoâng heä luïy vôùi theá gian.  Soáng trong voøng ñoái ñaõi maø khoâng bò ñaém chìm trong khoå vaø laïc, ñoù chính laø chuû ñieåm cuûa baäc xuaát traàn vi Thöôïng Syõ.
Khi xöa Ngaøi Tueä Trung Thöôïng Syõ, soáng ñôøi bình thöôøng theá tuïc, hình töôùng cuõng gioáng nhö moïi ngöôøi, nhöng taâm thöùc thieàn vò cuûa Ngaøi sieâu phaøm, taâm khoâng vöôùng buïi traàn, an nhieân töï taïi ung dung nhö maây trôøi baát phaân sai thuø.
Ñaïo loä tu chöùng laø con ñöôøng töø phaøm ñeán thaùnh, taâm nieäm khoâng thieân chaáp thaùnh phaøm, roäng böôùc theânh thang treân con ñöôøng Trung Ñaïo, ñeå khoâng bò vöôùng chaáp ôû cuoái ñöôøng giaùc ngoä.  Ngaøi Tueä Trung Thöôïng Syõ mang haønh trang vaøo ñôøi ñeå thaêng hoa cuoäc soáng thaùnh thieän cho queâ höông daân toäc.  Roäng böôùc treân con ñöôøng cuûa yù thöùc töï toàn, ñoäc laäp, giöõ vöõng gieàng moái cuûa Ñaïo theå nhaäp nôi ñôøi.  Ngaøi khoâng vì söï mong caàu tu chöùng maø rôøi xa ñaát nöôùc queâ höông, vaø cuõng khoâng vì heä luïy queâ höông daân toäc maø khoâng tu chöùng giaûi thoaùt.  Ngaøi môû ra moät chaân trôøi soáng haïo nhieân, huyeàn nhieäm vì giaù trò: “Bình Thöôøng Taâm Thò Ñaïo” hay “Huyeàn Chi Höïu Huyeàn”.  Ñaáy laø höông thôm cuûa ñoùa hoàng lieân ñang röïc chaùy trong loø löûa ñoû.
Tueä Trung Thöôïng Syõ, ñeà cao tinh thaàn phuïng söï chuùng sinh ngay treân queâ höông daân toäc cuûa mình.  Ngaøi ñaõ nhaäp theá moät caùch troïn veïn, ñem chí nguyeän cuûa keû syõ ñeå an bang teá theá, ñem heát söùc mình phuïng söï xaõ taéc sôn haø, ñem ñaïo thieàn ñeå vöôït thoaùt treân taâm löôïng phaøm tuïc.  Ngaøi ñaõ ñöôïm nhuaàn chôn ñeá daãu soáng trong ñôøi tuïc ñeá, sieâu xuaát theá gian duø soáng trong theá gian.  Vì theá, ñaâu cuõng laø quoác ñoä cuûa Boà Taùt, vaø ñaïo loä Boà Taùt öùng xöû.
Khoâng coù moät vò Thieàn sö chôn chaùnh naøo nhìn thaáy queâ höông daân toäc trong caûnh ñau thöông khoán cuøng maø khoâng ñöa tay cöùu giuùp, khoâng hoøa mình soáng vaø cheát cho noøi gioáng Toå tieân.  Trung Ñaïo laø trieát lyù cuûa söï töï ñoä roài ñoä tha, töï giaùc roài giaùc tha, laø con ñöôøng nhieäm maøu ñöôïc ñeà khôûi baèng taám loøng hoä quoác an daân.  Ngaøi Khuoâng Vieät Thieàn sö môû roäng con ñöôøng Trung Ñaïo, cöùu nguy daân toäc.  Ngaøi ñaõ gaùc tam y, caát bình baùt ñeå laøm oâng laõo cheøo ñoø tieáp ñoùn söù giaû nöôùc Taøu, nöông vaøo nhôn duyeân ñoù, chuyeån khoán thaønh thoâng, chuyeån baïi thaønh thaéng ñeå cho Quoác Toå thaùi hoøa, thònh trò an vui.  Phaûi chaêng ñoù chính laø söï tu taäp trong choán khoán cuøng vaø chöùng ñaéc giöõa queâ höông, laø taùnh Trung Ñaïo dieäu duïng, lyù söï voâ ngaïi.
Chuùng ta thöôøng nghe lôøi ca: “Thieàn sö xuoáng nuùi cöùu nguy cho ñôøi”.  Ñôøi nguy, Thieàn sö khoâng theå ôû treân non cao maø thieàn ñònh.  Thieàn sö tu chöùng, nhöng khoâng coù taâm ñoä sinh, thôøi söï tu chöùng aáy chöa ñöôïc roát raùo vieân dung.  Söï tu chöùng vaø söï nguy nôi ñôøi laø hai meù ñöôøng cuûa Trung Ñaïo, luoân song song vaø hoã töông cho nhau.  Söï cöùu hoä queâ höông daân toäc laø moät theàm ñöôøng Trung Ñaïo cuûa theá gian vaø chuyeån hoùa theá gian thaønh Tònh ñoä laø theàm ñöôøng thöù hai cuûa caûnh giôùi Nieát Baøn.
Söï tu taäp caån troïng nghieâm minh con ñöôøng Trung Ñaïo ñeå vöôït thoaùt ra ngoaøi nhò bieân, ñoái ñaõi, chaáp ngaõ, sai thuø.  Haønh traïng hoä quoác an daân cuûa Chö vò Toå ñöùc Thieàn gia coøn raïng ngôøi trong söû  saùch.  Thaày ñaõ böôùc theo daáu chaân cuûa Ngaøi Tueä Trung Thöôïng Syõ, cuûa Khuoâng Vieät Thieàn sö - vò Thieàn sö phoø trì nöôùc Vieät - soáng trong queâ höông ñeå hoä ñoä queâ höông, hoøa cuøng nhòp soáng cuûa daân toäc ñeå cöùu nguy daân toäc, vöõng vaøng treân con ñöôøng Boà Taùt Ñaïo. 
Baèng chí nguyeän cuûa baäc xuaát traàn, khoâng rôøi xa ñaát nöôùc daân toäc, Thaày luoân hoøa mình thaân caän vaø khuyeán nhuû theá heä keát thöøa, nhaèm trao truyeàn cho caùc theá heä sau naøy kieán vaên phuïng söï nhaân sinh, coù söï hieåu bieát saâu xa veà lòch söû daân toäc, vaø thaáu hieåu giaù trò ñaïo ñöùc, vò tha trong caùch haønh söû giöõa ngöôøi vôùi ngöôøi.
Sen vöôn mình töø ao nöôùc buøn laày, toûa höông khoe saéc laøm ñeïp cho ñôøi.  Chö vò Thieàn gia Toå ñöùc Toâng phong môû baøy con ñöôøng Trung Ñaïo ñeå thaêng hoa queâ höông gaám voùc ngaøy theâm töôi saùng. 
“Anh huøng haøo kieät thôøi naøo cuõng coù”.
 
Tieáp noái doøng maùu kieâu huøng töø ngaøn xöa cuûa Cha OÂng, ñaát nöôùc Vieät Nam ngaøy nay vaãn khoâng thieáu nhöõng taám loøng son saét cuûa caùc vò thöùc giaû só phu, khoâng sôøn yù chí, khoâng ngaïi gian nguy.  Chö vò ñaõ maïnh daïn noùi leân tieáng noùi chaân chính cuûa con tim noàng nhieät tình queâ höông daân toäc, yeâu chuoäng töï do daân chuû, kieân cöôøng ñaáu tranh cho nhaân quyeàn, cho töï do toân giaùo, cho löông tri, löông thöùc Vieät Nam ñeå coù moät ngaøy mai thöïc söï phuù cöôøng, haïnh phuùc.
Con ñöôøng Trung Ñaïo daøi hun huùt trong loøng queâ höông vaø daân toäc Vieät Nam.

______________________


Tue^. Sy~, tho+ va` con ddu+o+`ng trung dda.o
Nguye^n Sie^u

Nhu+~ng na(m tha'ng du`i ma`i kinh ddie^?n trong ca'c tu+. vie^.n dde^? the^? nha^.p Pha^.t ho.c huye^`n vi, u hie^?n, mo^.t tho+`i na`o ddo' dda~ la^`u tho^ng gia'o ly' cao sie^u gia?i thoa't, hu+o+'ng tha^n la^.p me^.nh tre^n con ddu+o+`ng gia'c ngo^., dde^? ro^`i ho^m nay la` tha`nh qua? hie^?n nhie^n co' ddu+o+.c ta^.n cu`ng ta^m ho^`n sa^u tha(?m ma` Tha^`y ddang pho^ die^~n nhu+ y' nghi~a cao sie^u cu?a DDa.i Bi Ta^m.

I. Nha` Pha^.t Ho.c Uye^n Ba'c

Qua ca'c co^ng tri`nh su+u kha?o, tru+o+'c ta'c, di.ch thua^.t, nghie^n cu+'u Pha^.t Pha'p ddu+o+.c xem nhu+ ha.nh nguye^.n ddo^. sinh, thie^'t tha vi` su+. bi`nh ye^n va` an la.c cho con ngu+o+`i, Tha^`y dda~ gia co^ng ddo'ng go'p ne^`n va(n ho'a, ho.c thua^.t Pha^.t Gia'o nu+o+'c nha`:
a. Ta'c Di.ch Pha^?m:
- Bo^. A Ha`m
- Kinh Duy Ma Ca^.t So+? Thuye^'t
- Truye^.n Pha'p Cu'
- Tuye^?n Ta^.p Nikya A Ha`m
- Thie^`n Lua^.n Ta^.p II & III
- Tu+' Pha^`n Lua^.t Gio+'i Bo^?n
- Ye^'t Ma Ye^'u Chi?
- Pha^.t Ho.c Ba'ch Khoa Tu+` DDie^?n
- Tinh Hoa Trie^'t Ho.c Pha^.t Gia'o
- Thie^`n va` Ba't Nha~
- Vo^ Mo^n Quan
- Thie^`n Qua'n Cu+o+ng Ye^'u
- Tha('ng Man Gia?ng Lua^.n
- To^ DDo^ng Pha Nhu+~ng Phu+o+ng Tro+`i Vie^~n Mo^.ng v.v...

b. Ca'c Lua^.n DDe^` Pha^.t Gia'o:
- Ta'nh Kho^ng Lua^.n la` gi`?
- Su+. Hu?y Die^.t Cu?a Mo^.t Tra`o Lu+u Tu+ Tu+o+?ng.
- Da^~n Va`o The^' Gio+'i Va(n Ho.c Pha^.t Gia'o
- Quan Nie^.m Ve^` Su+. Ke^'t Ye^'u Trong Ta'c Pha^?m DDa.i Thu+`a
- Tu+ Tu+o+?ng Pha^.t Gia'o DDo^'i Die^.n Vo+'i Hu+ Vo^
- Trung Qua'n va` Va^'n DDe^` Thu+.c The^?
- Hie^.n Tu+o+.ng Ho.c La` Gi`?
- Hoa Nghie^m Pha'p Gio+'i Qua'n
- Tu+ Tu+o+?ng La` Gi`?
- Kha'i Nie^.m Ve^` So^' Trong Kinh Di.ch
- Gia' Tri. DDo^'i Chie^'u Trong Nhu+~ng Tu+o+ng Quan Va(n Ho'a
- Co+ Ca^'u Ngo^n Ngu+~ cu?a Michel Foucault.
- Nhu+~ng Cuo^.c Va^.n DDo^.ng Cu?a Pha^.t Gia'o VN Cuo^'i DDo+`i Nha` DDu+o+`ng.
- Kinh Di.ch va` Pha^.t Ho.c Trung Hoa v.v...

Mo^.t tu+ tu+o+?ng uye^n ba'c ddu+o+.c ly' gia?i qua ca'c pha.m tru` Kinh Lua^.t Lua^.n va` Trie^'t ly' DDo^ng Ta^y ddu+o+.c gio+'i thie^.u mo^.t ca'ch to^?ng qua't o+? tre^n la` ha.t ma^`m ddu? nha^n duye^n dde^? na?y no+? va` da^ng ta(.ng cho ddo+`i.
Qua Lua^.n DDe^` Ta'nh Kho^ng Lua^.n La` Gi`? Tha^`y dda~ mu+o+.n lo+`i no'i cu?a Heidegger:
"Aus der Erfahrung des Denkens."
"Co' the^? vay mu+o+.n nhu+~ng lo+`i no'i nhu+ va^.y dde^? kho+?i dda^`u cho su+. cho+` ddo+.i tie^'ng vo.ng dda'p u+'ng cu?a nhu+~ng gi` ddo' ddang a^?n mi`nh trong bo'ng to^'i. Nhu+~ng lo+`i no'i vay mu+o+.n a^'y kho^ng nha^'t thie^'t pha?i ddo^`ng thanh vo+'i nhu+~ng ddie^`u sa('p dda'p u+'ng. Su+. tu+.u tha`nh cu?a nhu+~ng dda'p u+'ng na`y se~ kho^ng xua^'t hie^.n trong nhu+~ng tie^'ng ddo^.ng na'o nhie^.t. DDa^y la` su+. tu+.u tha`nh cu?a mo^.t co+n mu+a nhu+ tha'c lu~, khi con bu+o+'m mu`a he` dda~ chi.u khe'p la.i nhu+~ng ddo^i ca'nh mo?ng dde^? la('ng nghe trong tha^`m la(.ng ho+i tho+? cu?a co? no^.i. Cho+` ddo+.i kie^n tri` va` du+`ng la.i trong su+. be^' ta('c cu?a mo^.t tho+`i chi? co' a'nh sa'ng vi~nh cu+?u cu?a ma(.t tro+`i. Kie^n tri` va` du+`ng la.i dde^? cho+` ddo+.i trong su+. be^' ta('c la` lie^`u li~nh ky' tha'c mi`nh cho mo^.t cuo^.c cho+i ngoa.n mu.c cu?a thie^n die^~n, la` lie^`u li~nh ddu+'ng la.i giu+~a do`ng tha'c ddo^? cu?a va.n hu+~u."
DDa^y chi'nh la` tha'i ddo^. nghi.ch thu+o+`ng cu?a the^' nha^n ma`:
"Kho^ng chi.u tie^.m tie^'n tu+`ng bu+o+'c vu+~ng cha('c, nhu+ nhu+~ng ddo+.t nha?y cu?a con chim ho^`ng: nha?y be^n bo+` nu+o+'c, nha?y dde^'n ta?ng dda', nha?y tre^n dda^'t ca.n, nha?y tre^n ca`nh ca^y, nha?y le^n go` cao va` cuo^'i cu`ng bay trong thu+o+ng khung dde^? lo^ng ca'nh la`m dde.p cho ba^`u tro+`i."
Va` sau nu+~a, Ta'nh Kho^ng Lua^.n La` Gi`?
"Khi con bu+o+'m mu`a he` du+`ng la.i tre^n ddo'a hoa, khe'p la.i ddo^i ca'nh va` ddong ddu+a theo co+n gio' cu?a co? no^.i hoa nga`n."
Hay mo^.t ddi.nh nghi~a kha'c:
"Trong tu+ tu+o+?ng, mo.i su+. tro+? tha`nh co^ lie^u va` lu+~ng thu+~ng"
A^'y la` trie^'t ly' cu?a Ta'nh Kho^ng ddu+o+.c no'i ba(`ng ngo^n ngu+~ cu?a Tha^`y. Nhu+ng chu+a ddu?, dda^'y chi? la` mo^.t va`i ngo^n ngu+~ tie^u bie^?u. Mo^.t ddo^i ca?m xu'c ddo^.t bie^'n trong do`ng suy tu+ dde^? hie^.n kho+?i trie^'t ly' Ta'nh Kho^ng qua tu+`ng cu.m tu+` ro+i ru.ng ma` kho^ng ma^'t, nhu+ hie^.n hu+~u, vi~nh ha(`ng, Ta'nh Kho^ng duye^n ho+.p. Gio+? sang lua^.n dde^`: "Su+. hu?y die^.t cu?a mo^.t tra`o lu+u tu+ tu+o+?ng", chu'ng ta tha^'y kho+?i ddi ba(`ng hai ca^u tho+ cu?a thi si~ Bu`i Gia'ng:
"Xin cha`o giu+~a bu+o+'c cha^n ra
Che^'t tu+` so+ ngo^. ma`u hoa, tre^n nga`n"

Va` dde^? tu+` ddo' Tha^`y du+.ng le^n khung tro+`i Ta'nh Kho^ng: "Tu+` trong lo`ng Ta'nh Kho^ng Lua^.n ddi ra, ngu+o+`i ta thu+? thay ddo^?i ca'c bi`nh die^.n bie^?u lo^. cu?a no', ro^`i qua nhu+~ng gi` se~ dda.t ddu+o+.c trong la~nh vu+.c suy ly' cu~ng nhu+ trong la~nh vu+.c sinh hoa.t thu+.c te^', luo^n luo^n co' nhu+~ng tie^'ng no'i nghe ra nhu+ nhu+~ng co+n gio' thi` tha`o giu+~a ca'c sa ma.c cu?a hu+ vo^. Y' nghi~a cu?a mo^.t cu+'u ca'nh na`o ddo' - suy ly' hay ddo+`i so^'ng - nhu+ mo^.t ngo^i sao tre^n ba^`u tro+`i sa ma.c. Danh tu+o+'ng pha^n bie^.t, nghi~a va` vo^ nghi~a, nguye^n ta('c va` ca'c nguye^n ta('c: nhu+~ng da^'u hie^.u co`n so't la.i va` co`n ma~i, sau nhu+~ng co+n gio' no'ng bu+'c va` la.nh buo^'t cu?a hu+ vo^ dda~ tu+`ng ddi qua va` dda~ tu+`ng hu?y die^.t ta^'t ca?. DDo' la` su+. hu?y die^.t cu?a mo^.t tra`o lu+u tu+ tu+o+?ng, tu+` trong Ta'nh Kho^ng Lua^.n ddi ra."
DDa^y la` pha.m tru` cu?a Trie^'t ly', tu+ tu+o+?ng, lua^.n ho.c, Tha^`y dda~ bie^?u to? con ddu+o+`ng li.ch nghie^.m nhu+ ca'nh chim ba(`ng giu+~a tro+`i me^nh mo^ng vo^ ta^.n, cho ta nhu+~ng y' vi. tuye^.t cu`ng cu?a tri thu+'c kho^ng lo+`i hay tuye^.t ddi?nh cu?a ngo^n lua^.n trong va(n ho.c Thie^`n ddu+o+.c die^~n dda.t ba(`ng hi`nh a?nh cu?a non Lo^: "Lo^ So+n hu`ng vi~, phie^u bo^`ng, nhu+ng u ua^?n. Lo`ng nu'i gia^'u ki'n nhu+~ng ta^m su+. nga`n na(m kho^ng no'i; lo`ng nu'i u? ki'n nhu+~ng cuo^.c ddo+`i tra^`m ma(.c, nhu+~ng ta^'m tha^n ga^`y kho^ nhu+ ha.c, nhu+ tru'c, nhu+~ng ta^m ho^`n nguo^.i la.nh nhu+ tro ta`n mu`a ddo^ng. Nu'i a^m tha^`m, cho gio' nga`n ga`o the't, cho ma^y tro+`i va^`n vu~, va` cho nhu+~ng do`ng tha'c tu+` tre^n tuye^.t ddi?nh cao mu` ddo^? a`o xuo^'ng."
Nhu+ mo^.t nha` Thie^`n ho.c, ta^m ca?nh duye^n tho^ng, su+. su+. vo^ nga.i dde^? thu+`a tie^'p ba?n the^? cu?a su+. va^.t, Tha^`y dda~ ho`a ddo^`ng ca'i ta^m lie^~u tri vo+'i su+. tu+o+'ng duye^n kho+?i, ma` ta.o du+.ng hi`nh ha`i cu?a the^' tu.c dde^', qua su+. to^`n sinh cu?a so'ng bie^'c su+o+ng mu`, qua va'ch dda' va` ma`u xanh ru+`ng nu'i.
Nhu+ng hi`nh ha`i cu?a the^' tu.c dde^' nhu+ mo^.t co^ng a'n cu?a Thie^`n, ve~ ra con ddu+o+`ng dda.i ngo^., cho ai nha^.n cha^n ddu+o+.c ta^m ca?nh ca^u kho^ng, nho+n pha'p vo^ nga~: "Tu+` the^' ky? na`y dde^'n the^' ky? kha'c, tre^n do`ng li.ch su+? tru+o+`ng mo^.ng cu?a nha^n sinh ddo^? a^`m xuo^'ng; co' nhu+~ng cuo^.c thi gan tue^' nguye^.t die^~n ra trong la.nh lu`ng, co^ ti.ch. Nga`y va` dde^m, dda`y ddo.a hi`nh ha`i va` ta^m na~o, ddu+'ng cho+ vo+, kinh dda?m ha~i hu`ng, tre^n chie^'c ca^`u ddo^.c mo^.c ba('c ngang qua ghe^`nh sanh tu+?."
Tha^?m tha^'u cu?a Thie^`n la` vo^ ngo^n ma` su+. chu+'ng ngo^. cu?a Thie^`n la` tuye^.t du+'t hi`nh tu+o+'ng, nhu+ng duye^n va` tu+o+'ng cu~ng la` phu+o+ng tie^.n dde^? thie^`n sinh tha^'y ddu+o+.c ba?n lai die^.n mu.c cu?a mi`nh. Qua lo+`i gio+'i thie^.u di.ch pha^?m Vo^ Mo^n Quan, Tha^`y dda~ na^ng tie^'ng cu+o+`i va` tie^'ng the't cu?a ca'c Thie^`n su+ le^n nhu+ la` ma^'u cho^'t la`m pha' tung ca'nh cu+?a gia'c ngo^. ma` nga`n ddo+`i bi. ddo'ng ki'n. Tie^'ng cu+o+`i sang sa?ng, tie^'ng the't ddinh tai, tie^'ng bo^?ng chan cha't la` tha`nh to^' nhie^.m ma`u cho mo^.t the^' gio+'i ta^m linh bu`ng vo+~.
"Mo^.t tho+`i xa xu+a ta.i pha'p ddu+o+`ng cu?a ca'c Thie^`n vie^.n, ngu+o+`i ta nghe sang sa?ng nhu+~ng tie^'ng cu+o+`i va` tie^'ng the't. Bao nhie^u lo+`i le~ lua^.n ba`n khu'c chie^'t ddu+o+.c gu+?i tra? ve^` cho da?i sa ma.c tre^n mie^`n Cao A', no+i dda~ tu+`ng ghi da^'u cuo^.c ha`nh tri`nh kho^? nhu.c cu?a nhu+~ng ta^m ho^`n kha't khao tuye^.t ddo^'i. No+i dda^y, sa ma.c va^~n cu+' thie^n thu co^ ti.ch trong co+n gio' bu+'c ba'ch cu?a hu+ vo^. Le~ so^'ng va` le~ che^'t va^~n ma~i ma~i bo^`ng be^`nh tro^i tre^n hu+ a?o. Ta^m ho^`n mie^.t ma`i no'ng cha'y, nhu+ng kho^ng cha'y tan no^?i nhu+~ng gia^'c mo^.ng ha~i hu`ng cu?a hu+ vo^ va` hu?y die^.t. Ro^`i mo^.t nga`y mai kia khi tho+`i co+ dde^'n, tie^'ng cu+o+`i va` the't tro^~i le^n la`m dda?o lo^.n ca? ne^'p so^'ng bi`nh sinh."
DDo' la` cha^n ngo^n cu?a Thie^`n ddu+o+.c die^~n ta? qua pha.m tru` cu?a tu+. ti'nh linh gia'c.
No+i dda^y no'i le^n gia' tri. Pha^.t Ho.c nghie^m tu'c, ba(`ng ngo^n ngu+~ Trie^'t ho.c, Trie^'t gia Pha.m Co^ng Thie^.n dda~ go.i Tha^`y la`: "Vi. Thie^`n su+ lo^~i la.c nha^'t, tho^ng minh nha^'t, uye^n ba'c nha^'t, trong sa.ch nha^'t cu?a VN hie^.n nay." Va` dde^? gia?i thi'ch cho nhu+~ng tha('c ma('c ve^` ca^u tre^n, Trie^'t gia Pha.m Co^ng Thie^.n vie^'t tie^'p: "Chi? co' nhu+~ng ke? bo? tro.n ca? ddo+`i mi`nh la(.ng le~ so^'ng che^'t vo+'i ca'i go.i la` "Bo^` DDe^` Ta^m" hay "pha't Bo^` DDe^` Ta^m" thi` may ra mo+'i tru+.c nha^.n dda^u ddo' khi' pha'ch va` tha^`n du.ng ba?ng la?ng cu?a "nghi.ch ha`nh thie^`n".
Cu~ng trong gia' tri. cu?a nha` Pha^.t Ho.c, Gia'o su+ Nguye^~n Minh Ca^`n dda~ no'i le^n no^~i xu'c ddo^.ng cu?a mi`nh: "Nghi~ dde^'n Tha^`y, nghi~ dde^'n mo^.t ta`i na(ng cu?a dda^'t nu+o+'c, mo^.t nie^`m tu+. ha`o cu?a tri' tue^. VN, mo^.t nha` Pha^.t Ho.c uye^n ba'c." Va` o^ng dda~ da^~n lo+`i no'i cu?a ho.c gia? DDa`o Duy Anh: "Tha^`y la` vie^n ngo.c quy' cu?a Pha^.t Gia'o va` VN." Khi ga(.p Tha^`y ta.i Pha^.t Ho.c Vie^.n Nha Trang, na(m 1976, o^ng no'i tie^'p: "DDo.c ddi ddo.c la.i, to^i ca`ng ca?m tha^'y ro~ re^.t thi ta`i cu?a mo^.t nha` tho+ hie^'m tha^'y tho+`i nay va` dda(.c bie^.t la` ca?m nha^.n sa^u sa('c ta^m dda.i tu+`, dda.i bi cao thu+o+.ng, ro^.ng lo+'n cu?a mo^.t Ta(ng sy~ vo+'i phong ddo^. an nhie^n tu+. ta.i, ung dung ba^'t cha^'p ca?nh lao tu` kha('c nghie^.t... DDa.o vi. va` thie^`n vi. co^ ddo.ng trong tho+ cu?a Tha^`y ke^'t tinh la.i tha`nh nhu+~ng ho`n ngo.c ba'u cu?a tho+ ca."

II. Tu+ Tu+o+?ng Va` Ha`nh DDo^.ng Cu?a Ke? Si~ Tru+o+'c Tho+`i DDa.i.

Trong thu+.c the^? cu?a cuo^.c so^'ng, Tha^`y kho^ng kha'c chi vo+'i mo.i ngu+o+`i, ne^'u co' su+. kha'c bie^.t thi` ca'i kha'c ddo' la` tu+ tu+o+?ng va` ha`nh ddo^.ng. Chi'nh tu+ tu+o+?ng va` ha`nh ddo^.ng die^.u thu+o+`ng na`y ma` Tha^`y dda~ so^'ng mo^.t ca'ch tro.n ve.n trong ca'i nha^n sinh quan cu?a Tha^`y. Tha^`y so^'ng ba(`ng ca?m nghi~ thua^`n ha^.u va` vie^.c la`m cha^n cha'nh cho mo^.t que^ hu+o+ng gio^'ng no`i, du` ga(.p bao nghie^.t nga~ cu?a tho+`i dda.i.
Tu+ tu+o+?ng va` ha`nh ddo^.ng na`y dda~ ddu+o+.c die^~n dda.t qua lo+`i no'i kha(?ng kha'i cu?a Tha^`y tru+o+'c ba.o lu+.c: "Kho^ng ai co' quye^`n ke^'t a'n to^i, thi` cu~ng kho^ng ai co' quye^`n a^n xa' to^i." Mo^.t tinh tha^`n khi' kha'i ba^'t khua^'t, Tha^`y dda~ the^? hie^.n tinh tha^`n nha` Pha^.t la` Bi Tri' Du~ng, vi` lo`ng tu+` bi ban vui cu+'u kho^? ma` Tha^`y ho`a mi`nh nha^.n chi.u ca'i kho^? trong no^~i kho^? cu?a con ngu+o+`i, dde^? ddu+o+.c pha^`n na`o ban ca'i vui cho thie^n ha.. Ba?n a'n tu+? hi`nh la` mo^.t no^~i kho^?, nhu+ng du+o+'i ca'i nhi`n cu?a lo`ng tu+` bi thi` no^~i kho^? kho^ng co+m a(n, kho^ng a'o ma(.c, kho^ng gia'o du.c ho.c ddu+o+`ng, kho^ng ta^m linh to^n gia'o, kho^ng dda.o ddu+'c gia phong va` kho^ng tu+. do tu+. chu? cu?a ho+n 80 trie^.u ddo^`ng ba`o va^~n la` no^~i kho^? to lo+'n ho+n. Vi` va^.y, ma` ngo^`i trong tu`, Tha^`y va^~n ddie^`m ti~nh dde^? la`m ba`i tho+ tu` ba(`ng ta^m tha`nh ki'nh tu+. ta.i. Ba(`ng ta^'m lo`ng xo't thu+o+ng khi nghi~ dde^'n cuo^.c ddo+`i nhie^`u ddau thu+o+ng nu+o+'c ma('t, con ngu+o+`i ddang bi. chi`m nga^.p trong ca?nh be^? da^u:
Cu'ng Du+o+`ng
Phu.ng thu+? ngu.c tu` pha.n
Cu'ng du+o+`ng To^'i Tha('ng To^n
The^' gian tru+o+`ng huye^'t ha^.n
Bi?nh ba't le^. vo^ ngo^n

Hai tay da^ng ba't co+m tu`
Cu'ng du+o+`ng To^'i Tha('ng DDa.i Tu+` The^' To^n
Co~i tra^`n ma'u ha^.n tra`o tuo^n
Tay bu+ng bi`nh ba't la(.ng tha^`m le^. ro+i
(Cu'ng Du+o+`ng - Ngu.c Trung Mi. Ngu+~)

Tha^`y dda~ ho`a mi`nh trong no^~i ddau cu?a kie^'p ngu+o+`i dde^? cu`ng chia se? no^~i ddau a^'y vo+'i co^.ng ddo^`ng chu'ng sinh, vi` co^ng ha.nh cu?a Bo^` Ta't la` cu+'u ddo^. chu'ng sinh. Nhu+ng ba(`ng tri' tue^. sie^u vie^.t va` ddu+'c ti'nh dda.i hu`ng, dda.i lu+.c, la` ca'i Du~ng cu?a nha` Pha^.t thi` Tha^`y kho^ng tu`ng phu.c tru+o+'c ba.o quye^`n va` cha(?ng co' ba.o quye^`n sa('t the'p na`o giam ha~m ddu+o+.c Tha^`y:
Tra'ch Lung
Tra'ch lung do tu+. ta.i
Ta?n bo^. nhu+o+.c nha`n du
Tie^'u thoa.i ddo^.c ca?nh hu+o+?ng
Kho^ng tie^u vi~nh nha^.t sa^`u

Lo^`ng Cha^.t
Trong lo^`ng cha^.t he.p ma` thanh tha?n
DDi to+'i ddi lui tha^.t nha`n ta?n
Cu+o+`i cu+o+`i no'i no'i chi? mi`nh nghe
Cu~ng tro^i qua nga`y tu` ba^'t ta^.n.
(Tra'ch Lung - Ngu.c Trung Mi. Ngu+~)

Ca'i ta^m dda~ lie^~u tri vo^ su+., thie^?u du.c tri tu'c, thie^?u ca^`u an la.c ma` Tha^`y dda~ ta.o du+.ng cho ddo+`i so^'ng cu?a mo^.t tu` nha^n. Nhu+ng chi'nh ca'i ta^m a^'y thi` kho^ng co' mo^.t nha` tu` na`o co' the^? giam giu+~ ddu+o+.c Tha^`y, du` co' mang hi`nh tu+o+'ng cu?a mo^.t ngu+o+`i tu`, ca'i ta^m a^'y va^~n tu+. ta.i nhu+ nie^`m vui cu?a thie^`n ddi.nh qua ba`i Bie^.t Ca^'m Pho`ng:
Nga~ cu+ kho^ng xu+' nha^'t tru`ng thie^n
Nga~ gio+'i hu+ vo^ cha^n ca' thie^`n
Vo^ va^.t vo^ nho+n vo^ tha^.m su+.
To.a quan thie^n nu+~ ta'n hoa mie^n

Xa` Lim
Ta o+? Tro+`i kho^ng vo^ bie^n xu+'
Ca?nh gio+'i hu+ vo^ tha^.t ra^'t thie^`n
Kho^ng va^.t, kho^ng ngu+o+`i, kho^ng la('m chuye^.n
Ngo^`i xem hoa ra?i bo+?i chu+ Tie^n.
(Ngu.c Trung Mi. Ngu+~)

Mo^.t tu+ tu+o+?ng ba^'t khua^'t, mo^.t ha`nh ddo^.ng kie^u hu`ng ma` tu+` thu?a xa xu+a dda~ co' bao anh hu`ng da^n to^.c, mo^.t Tra^`n Bi`nh Tro.ng nghi~a khi' nga^'t tro+`i, che^'t vinh ho+n so^'ng nhu.c: "Ta tha` la`m quy? nu+o+'c Nam co`n ho+n la`m vu+o+ng dda^'t Ba('c." Nhu+ng, "anh hu`ng tu+? chu+' khi' hu`ng na`o tu+?", oai danh Nga`i va^~n vang lu+`ng vo+'i nhu+~ng trang su+? nu+o+'c nha` qua bao the^' ky?.
Cu~ng vo+'i ca'i nghi~a khi' cu?a ngu+o+`i xu+a ma` kho^ng ai co' the^? giam ha~m ddu+o+.c ta^m thu+'c ti?nh la(.ng cu?a Tha^`y:
Tu+. Va^'n
Va^'n du+ ha` co^' to.a lao lung?
Du+ chi? khinh ye^n ba'n ngu.c khung
Ta^m ca?nh tu+o+ng tri` kinh lu+~ mo^.ng
Co^' giao gia` to?a die^.n hu+ ngung

Tu+. Ho?i
Ho?i mi`nh sao pha?i ngo^`i tu`?
Ba?o ra(`ng la`n kho'i giam tu+` trong lao
Ca?nh ta^m trong mo^.ng khie^'p sao
Lo+`i xu+a dda~ da.y nga^?ng cao nhi`n tro+`i.
(Ngu.c Trung Mi. Ngu+~)

Do`ng ma'u anh hu`ng ba^'t khua^'t con La.c cha'u Ho^`ng du+.ng nu+o+'c, giu+~ nu+o+'c, tu+. nga`n xu+a va^~n lua^n lu+u tru+o+`ng to^`n trong do`ng ma'u da^n Vie^.t, dda~ vu+o+.t qua bao nhie^u tha'c ghe^`nh ba~o to^' dda'nh dduo^?i ca'c ddoa`n qua^n xa^m lu+o+.c ra kho?i bo+` co~i dde^? ta.o du+.ng non so^ng, do`ng ma'u ddo' dda~ hie^.n tu+o+'ng tre^n tha^n ngu+o+`i con nu+o+'c Vie^.t, ma` nha.c si~ Hoa`ng Quo^'c Ba?o dda~ die^~n ta? trong ba`i DDe^m Sa^u:
"Tue^. Sy~ ngo^`i ddo', chie^'c bo'ng sa^.y ga^`y. Su+~ng nhu+ mo^.t ngo.n gio'. DDo^i ma('t tro`n to, long lanh. Ma~i long lanh vo+'i mie^.ng cu+o+`i. Nhu+ Nie^m Hoa Vi Tie^'u... Tro^ng o^ng kho?e ho+n ma^'y na(m tru+o+'c tha^.t, lu'c mo+'i ra tu` ddu+o+.c mo^.t tha'ng. Nga`y a^'y, dda^`u o^ng nhu+ ddo'ng tro^'c, da bo.c sa't so., mu+o+`ng tu+o+.ng nhu+ The^' tha^n Thie^`n su+ Vu~ Kha('c Minh, kho^ng ngo^`i kie^'t gia` nha^.p dda.i ddi.nh o+? chu`a DDa^.u nu+~a, ma` ddi la.i, ma` no'i cu+o+`i, nha^.p va`o co+n huye^~n mo^.ng. Nay da dda^`u dda~ nhua^.n tha('m, nhu+~ng ve^'t cho^'c ghe? bie^'n ma^'t, nhu+ng ca'i o't so. o^ng va^~n nho^ ra qua' kho^? vo+'i tha^n mi`nh. Qua' kho^? ddo^'i vo+'i the^' tu.c. Cha('c no' pha?i cu+'ng, khie^'n ba.o quye^`n lui la.i."

Tu+ tu+o+?ng cu?a Tha^`y luo^n dde^` kho+?i quan ddie^?m so^'ng ddu'ng tre^n pha.m tru` cu?a con ngu+o+`i. So^'ng co' i'ch cho tha nha^n, da^~u chi? la` mo^.t lo+`i no'i hay mo^.t ha`nh ddo^.ng. Tha^`y dda~ the^? hie^.n mo^.t nha^n sinh quan thie^'t ye^'u cho chi'nh ba?n tha^n mi`nh. Vi` the^', Tha^`y luo^n luo^n ti`m to`i ho.c ho?i, su+u kha?o, la`m vie^.c dde^? tu+. tha(ng tie^'n ba?n tha^n va` giu'p mo.i ngu+o+`i cu`ng dda.t dde^'n cha^n thie^.n my~ ba(`ng y' hu+o+'ng cha^n chi'nh. Tha^`y ha(`ng quan ta^m dde^'n nhu+~ng the^' he^. ke^' thu+`a, ta^`ng lo+'p quan tro.ng cu?a tu+o+ng lai da^n to^.c, dda.o pha'p. Ta^`ng lo+'p na`y pha?i ddu+o+.c dda`o ta.o, gia'o hua^'n ky~ lu+o+~ng, ddu+o+.c tie^'p nha^.n nhu+~ng tie^'n bo^. khoa ho.c, chuye^?n ho'a y' thu+'c dde^? ta`i bo^`i xa^y du+.ng mo^.t que^ hu+o+ng gia`u dde.p. Li.ch su+? nu+o+'c nha` co' oanh lie^.t, ha`o hu`ng, hay ba.c nhu+o+.c la.c ha^.u la` do tra'ch nhie^.m cu?a nhu+~ng ngu+o+`i la~nh dda.o da^n to^.c. DDe^` kho+?i cho mo^.t hu+o+'ng ddi va` trao truye^`n do`ng tu+ tu+o+?ng gia'c ngo^., Tha^`y dda~ ta^m su+. vo+'i the^' he^. tre?: "Ca'c con ha~y tu+. ha`o, vo+'i nie^`m tu+. ha`o trong tra('ng va` vo^ tu+ cu?a tuo^?i tre?, tu+` tho+`i ddie^?m co^.t mo^'c na`y, dda~ mo^.t la^`n va` ma~i ma~i ddu+'ng tha(?ng tre^n ddo^i cha^n cu?a chi'nh mi`nh, ba(`ng ddo^i ma('t tri' tue^. va` hu`ng lu+.c ma` nhi`n tha(?ng ma` kho^ng khie^'p so+. va`o quye^`n lu+.c xa^'u a'c cu?a the^' gian, tu+. ddi.nh hu+o+'ng ddi cho ba?n tha^n dde^? la`m nhu+~ng vie^.c ca^`n la`m cho chi'nh mi`nh va` cho mo.i ngu+o+`i."
DDu+'ng tru+o+'c mo^.t dda^'t nu+o+'c ma` mo.i gia' tri. dda.o ddu+'c bi. ba(ng hoa.i, tri`nh ddo^. hie^?u bie^'t, kie^'n thu+'c lo^~i tho+`i la.c ha^.u. DDo+`i so^'ng tu'ng cu`ng, qua^~n ba'ch chi? bie^'t ti`m ca^`u phu+o+ng ke^' sinh nhai ca`ng khie^'n cho que^ hu+o+ng kho' co' co+ ho^.i pha't trie^?n. Tha^`y thu+o+`ng suy tu+ dde^? ti`m phu+o+ng ca'ch ddo'ng go'p nhu+ the^' na`o cho i'ch nu+o+'c lo+.i da^n, la`m ba(`ng ca? nhie^.t ta^m cha^n chi'nh dde^? "giu+~ vu+~ng con thuye^`n dda.o pha'p trong lo`ng da^n to^.c", cu~ng nhu+ dde^? co' mo^.t xa~ ho^.i la`nh ma.nh, mang nhie^`u phong tha'i dda(.c thu` dde.p dde~, ma` kho^ng dde^? lo^i cuo^'n theo nhu+~ng phu` phie^'m cu?a the^' tu.c. Tha^`y dda~ nha('n nhu? vo+'i the^' he^. ke^' thu+`a:
"Nha^~n nhi.n ddo+`i nhu+ng kho^ng dde^? cho quye^`n lu+.c dden to^'i cu?a ddo+`i sai su+?. Tu`y thua^.n the^' gian, nhu+ng kho^ng tu+. dda'nh chi`m trong vo`ng xoa'y o^ tru+o+.c cu?a the^' gian. Ca'c con ha~y tu+. re`n luye^.n cho mi`nh mo^.t ti'n ta^m ba^'t hoa.i; mo^.t ddu+'c ti'nh du~ng ma~nh vo^ u'y; no^~ lu+.c tu+. hua^n ta^.p tri' tue^. ba(`ng va(n, tu+, tu dde^? nhi`n ro~ su+. tu+o+'ng cha^n ngu.y, dde^? tha^'y va` bie^'t ro~ mi`nh ddang o+? dda^u, ddang ddi ve^` dda^u; kho^ng nha('m ma('t pho'ng ca`n theo co^~ xe lo^.ng la^~y be^n ngoa`i nhu+ng re^.u ra~ be^n trong, ddang lao xuo^'ng do^'c da`i kho^ng ddi.nh hu+o+'ng."
Tha^`y dda~ hu+o+'ng da^~n tu+ tu+o+?ng cho ca'c the^' he^. sau vi` ba?n tha^n cu?a Tha^`y dda~ kinh qua nhu+~ng so'ng gio' cuo^.c ddo+`i, nhu+~ng na(m da`i lao lung trong cho^'n ngu.c tu`. Ba(`ng tinh tha^`n vo^ u'y, ba(`ng ha`nh do^.ng du~ng ca?m cu?a Bo^` Ta't DDa.i The^' Chi', ba(`ng pha't nguye^.n ddo^. ta^.n chu'ng sinh no+i ddi.a ngu.c cu?a Bo^` Ta't DDi.a Ta.ng va` ba(`ng lo+`i tha`nh kha^?n cu?a To^n Gia? A Nan phu.ng thi?nh DDu+'c The^' To^n tu+` bi chu+'ng minh cho con, ddo+`i a'c na(m tru+o+.c con xin nguye^.n bu+o+'c cha^n va`o tru+o+'c. Tha^`y mang ha`nh tra.ng cu?a mo^.t Bo^` Ta't vi` ddo+`i ma` ddo^. sinh, ne^n Tha^`y kho^ng ma`ng dde^'n an nguy cu?a ba?n tha^n. Kho^ng khie^'p so+. tru+o+'c ba.o lu+.c hung ta`n cu?a che^' ddo^.. Tha^`y ddi ra tu+` no+i thai ta.ng cu?a Bo^` Ta't, dde^? tru' ngu. cho^'n la^`m than, no+i co+ cu+.c ma` chia se?, ddo^`ng ca?m vo+'i no^~i ddau thu+o+ng cu?a da^n to^.c, qua ba`i vie^'t "Mo^.t Khi'a Ca.nh Cu?a Va^'n DDe^` Nha^n Quye^`n Ta.i VN - Tham Nhu~ng Mo^.t Quo^'c Na.n"
"Hoa`n ca?nh dda^'t nu+o+'c VN nhu+ the^' cho ne^n da^n ta pha?i chi.u qua' nhie^`u ddau thu+o+ng va` tu?i nhu.c. DDo^'i vo+'i gio+'i tri' thu+'c no'i rie^ng, ma` xa~ ho^.i VN truye^`n tho^'ng ra^'t to^n tro.ng, ddie^`u tu?i nhu.c lo+'n nha^'t la` ho. kho^ng the^? thay nhu+~ng ngu+o+`i da^n tha^'p co^? be' mie^.ng no'i le^n mo^.t ca'ch trung thu+.c ta^'t ca? nhu+~ng ua^'t u+'c, nhu+~ng kho^? nho.c ma` ho. pha?i chi.u. Bo+?i vi`, ta.i VN nga`y nay nhu+~ng ngu+o+`i co' the^? no'i thi` ngo`i dda~ bi. cong; nhu+~ng ngu+o+`i muo^'n no'i thi` ngo`i bu't dda~ bi. ga~y.
Nhu+ng to^i ro~ mo^.t ddie^`u, va` ddie^`u ddo' dda~ ddu+o+.c ghi che'p trong li.ch su+?. Tri thu+'c cha^n chi'nh cu?a VN kho^ng bao gio+` khie^'p nhu+o+.c."

DDo+`i so^'ng vo^'n dda~ co+ cu+.c la^`m than, la.i co`n pha?i ga'nh chi.u nhu+~ng a'p bu+'c ba^'t co^ng tu+` giai ca^'p ca^`m quye^`n, ngu+o+`i da^n oa(`n mi`nh ga'nh chi.u nhu+~ng ddau thu+o+ng thie^.t tho`i trong ca?nh ddo+`i kho^'n kho'. Kho^ng the^? khoanh tay an nhie^n nhi`n ngu+o+`i da^n lao ddao nghe`o ddo'i kho^'n cu`ng, Tha^`y vie^'t Gia'c Thu+ gu+?i cho nha` nu+o+'c, no'i le^n tie^'ng no'i cu?a mo^.t tri thu+'c cha^n chi'nh, ca?nh ba'o nhu+~ng ngu+o+`i la~nh dda.o dda^'t nu+o+'c ve^` thu+.c tra.ng cu?a que^ hu+o+ng da^n to^.c ma` ca'c nha` la~nh dda.o dda^'t nu+o+'c dda~ cha(?ng he^` lu+u ta^m dde^'n. Vie^'t Gia'c Thu+ gu+?i ddi, nhu+ng Tha^`y cu~ng kho^ng hy vo.ng dde^'n tay ngu+o+`i nha^.n:
"To^i cu~ng bie^'t ra^'t ro~, trong thu? tu.c ha`nh cha'nh cu?a bo^. ma'y quan lie^u ddu+o+.c ca^'u ta.o vo+'i dda.i bo^. pha^.n ca'n bo^. chuye^n sa'ch nhie^~u va` tra^'n a'p da^n, dda^`y da~y tham o^ hu? ba.i, ho+n la` la`m vinh quang cho dda^'t nu+o+'c, nhu+ tu+`ng ddu+o+.c re^u rao, thi` Kha'ng Thu+ se~ pha?i qua nhie^`u ca^'p, tru+o+'c khi dde^'n co^?ng cu?a ca'c vi. la~nh dda.o to^'i cao, luo^n ti`m ca'ch cho^'i bo? tra'ch nhie^.m cu?a mi`nh, chi? nha^.n nhu+~ng gi` ddu+o+.c ta^ng bo^'c la` vinh quang va` vi~ dda.i."
Chi'nh vi` nha^.n thu+'c nhu+ va^.y, va` bie^'t tha^.t nhu+ va^.y, he^. tho^'ng ha`nh cha'nh quan lie^u, cu+?a quye^`n, ne^n:
"Qua Kha'ng Thu+ na`y, va` vo+'i nhie^`u ly' do nhu+ to^i dda~ tri`nh ba`y, ma` kho^ng ddu+o+.c dda.o dda.t le^n DDa?ng va` Nha` nu+o+'c theo ddu'ng ca'c quy ddi.nh ha`nh chi'nh phie^`n ha` cu?a pha'p che^' Xa~ Ho^.i Chu? Nghi~a. To^i muo^'n tu+. mi`nh da^~n tha^n dde^'n tru+o+'c co^?ng ba.o lu+.c chuye^n chi'nh, du` bie^'t cha('c se~ bi. nghie^`n na't tru+o+'c khi thoa'ng tha^'y nhu+~ng bo'ng mo+` tre^n chi'n ta^`ng vo+`i vo+.i cu?a uy quye^`n tuye^.t ddo^'i; tu+. da^'n tha^n dde^'n ddo' dde^? ca'o tri cu`ng quo^'c da^n, ddo^`ng ba`o, ba`y to? su+. he`n ke'm, ba^'t lu+.c cu?a mi`nh tru+o+'c vo^ va`n tho^'ng kho^? ma` ddo^`ng ba`o pha?i a^m tha^`m chi.u ddu+.ng."
DDo' chi'nh la` mo^.t trong nhu+~ng phu+o+ng thu+'c ddo'ng go'p cho que^ hu+o+ng dda^'t nu+o+'c cu?a Tha^`y.

III. DDa.i Bi Ta^m Trong Tho+ Tue^. Sy~

Tha^`y la`m tho+ theo ca'ch ddie^.u tu.c dde^' hay gu+?i ga^'m ta^m ti`nh theo da'ng da^'p cha^n nhu+? Ngo^n ngu+~ la` tie^'ng no'i cu?a the^' gian nhu+ng a^?n ta`ng dda^u ddo' ti`nh thu+o+ng chu'ng sinh vo^ pha^n bie^.t. Mo^.t khi a^m thanh dda~ ddu+o+.c chuye^?n ho'a ba(`ng lo+`i tha'nh ca cho su+. tru`ng phu`ng thi the^? cha^n ta^m thi` dda^u la` lo+`i tho+ va` dda^u la` tra'i tim Bo^` Ta't? Tu+` dda^y, do`ng ma'u cu?a tra'i tim nho? xuo^'ng la`m xanh tu+o+i nu'i ru+`ng tha^`m la(.ng qua bao tha'ng nga`y ho^.i tu., la`m so^'ng la.i nhu+ thu?a ban so+ cu?a tro+`i dda^'t ha.o nhie^n thanh tha?n. Do`ng ma'u ddo' la` ngo^n ngu+~ cu?a Bo^` Ta't cu+'u ddo+`i la^`m than, dde^? to^`n ta.i cu`ng ca'i ta'nh tu+. nhie^n thie^n ha`, chu'ng sinh, chu?ng loa.i ma` hi`nh a?nh Bo^` Ta't Va(n Thu` va` Pho^? Hie^`n la`m tu+o+i tha('m giang so+n ca^?m tu':
"Su+ tu+? ho^'ng tho+`i phu+o+ng tha?o lu.c
Tu+o+.ng Vu+o+ng ho^`i xu+' la.c hoa ho^`ng."

(Su+ tu+? ho^'ng tho+`i co? hoa xanh bie^'c
Tu+o+.ng Vu+o+ng quay la.i hoa ho^`ng xinh tu+o+i)

Nhu+~ng cho^'n ddau thu+o+ng la` quo^'c ddo^. cu?a Bo^` Ta't, ne^n Bo^` Ta't cha(?ng xa ro+`i chu'ng sinh. Bo^` Ta't kho^ng o+? nhu+~ng the^' gio+'i nguy nga tra'ng le^.; Bo^` Ta't ddo^. sanh dde^? gia?i thoa't chu'ng sinh va` trang nghie^m quo^'c ddo^. chu'ng sinh ba(`ng DDa.i Bi Ta^m. Chu'ng ta ha~y cu`ng la('ng nghe nhu+~ng lo+`i cu+'u kho^?:
"Ta kho^ng buo^`n
Co' ai buo^`n ho+n nu+~a?
Ngu+o+`i kho^ng ddi
So^ng nu'i co' buo^`n ddi
Tia na('ng mo?ng xoi mo`n khung cu+?a
DDe^? u+u phie^`n nhuo^.m tra('ng ha`ng mi
....
Ta le^n bo+`
Na('ng vo^~ bo+` ro'c ra'ch
Gio' o+? dda^u ma` so^ng nu'i thi` tha^`m?
Ki`a bo'ng co? nghie^ng mi`nh che ha.t ca't
Ra'ng chie^`u xa, ai tha^'y mo^. su+o+ng dda^`m?
(Ti~nh Tha^'t - Bo^'n - Tue^. Sy~)

Du` ddo+`i co' nghie^.t nga~, Bo^` Ta't va^~n mang DDa.i Bi Ta^m lao va`o no+i kho' kha(n, ddo'i nghe`o cu+'u kho^? ddo^. me^ cho chu'ng sinh. Lo`ng tu+` bi kho^ng cho Bo^` Ta't ru~ ddo+`i buo^ng xuo^i ma(.c cho muo^n loa`i dda('m chi`m trong ba~o to^', na('ng mu+a:
"Ki`a bo'ng co? nghie^ng mi`nh che ha.t ca't."

Da^~u la` pha^.n co? hoa nho? nha('n nhu+ng va^~n mang chu't ti`nh vo+'i ca't ma` che cho+? ddem bo'ng ma't cho nhu+~ng ha.t ca't chung quanh, bo+?i vi` "ti`nh du+~ vo^ ti`nh giai co^.ng tha`nh Pha^.t dda.o."
DDa.i Bi Ta^m la` ngo^i nha` Bo^` Ta't tru' ngu., DDa.i Bi Ngo^n la` lo+`i the^` ddo^. ta^.n chu'ng sinh, va` DDa.i Bi Ha.nh la` thi. hie^.n va`o ddo+`i ba(`ng ddo^i tay cu+'u ddo^., ba(`ng vie^.c la`m lo+.i i'ch, dde^? chuye^?n kho^? tha`nh la.c, chuye^?n me^ tha`nh ngo^., chuye^?n pha`m tha`nh tha'nh.
DDa^'t nu+o+'c ro+i va`o tha?m tra.ng kho^'n cu`ng, ngay dde^'n muo^n thu' cu~ng ca?m tha^'y cho+ vo+, la.c lo~ng:
"Con tra^u tra('ng tha^~n tho+` go'c pho^'
No^~i hoa`i hu+o+ng nho+i ma~i nhu'm tra(ng mo`n
DDa'm se? la.nh ga^.t gu` tre^n ma'i ddo?
Su+o+ng chie^`u ro+i co' tha^'y la.nh nhie^`u ho+n?
Mo^.t chuo^~i ra('n ri`nh mo` trong he?m nho?
Kho^ng bu.i ddu+o+`ng dda^u co' cho^~ ddi hoang?
(Ti~nh Tha^'t - Mu+o+`i La(m - Tue^. Sy~)

Mo^.t u+o+'c mo+ co~i nha^n gian tha`nh Ti.nh DDo^. dde^? tha^'y ca'c vi. Bo^` Ta't ba^'t tho^'i la` ba.n lu+~, va` co~i Ti.nh DDo^. la` tha^'t ba?o lu+u ly. DDo' la` ha.nh nguye^.n hay su+'c ma.nh cu?a cha^n ta^m dde^? ta'c tha`nh the^' gio+'i Cho+n DDe^'. Tha^`y dda~ trang tra?i ta^'m lo`ng vo+'i u+o+'c mong mo^.t nga`y ddu+o+.c tha`nh tu+.u:
"Ngu+o+`i kho^ng vui ta ddi ve^` la`m ruo^.ng
Gieo gio' Xua^n cho+` ddo+.i mu+a he`
Nghe co'c nha'i go.i do^`n khe suo^'i
Bie^'t khi na`o pho^' cho+. cha('n bo+` dde^."
(Ti~nh Tha^'t - Hai Mu+o+i Chi'n - Tue^. Sy~)

Mang cha^n ta^m ddo'ng go'p cho que^ hu+o+ng nhu+ng u+o+'c muo^'n kho^ng dda.t, dda`nh lui tha^n ve^` o+? a^?n. Chi? mong mo^.t nga`y dda^'t nu+o+'c ddu+o+.c pha't trie^?n thu+.c su+. ddem la.i nie^`m vui cho dde^'n ta^.n xo'm la`ng xa xo^i he?o la'nh, cho ngu+o+`i da^n bo+'t la^`m than.
Nhi`n ddo+`i qua nhu+~ng cha^'n song cu?a nha` giam che^' ddo^., nhu+ng ta^m qua'n chie^'u ba co~i kho^ng ye^n gio^'ng nhu+ nha` lu+?a, ddang thie^u ddo^'t the^' gian va` u+o+'t le^. xo't thu+o+ng. Le^. ro+i tu+` tra'i tim Bo^` Ta't. Le^. nho? tu+` ddu+'c ta'nh tu+` bi, nhi`n chu'ng sinh qua(`n qua.i trong kho^? ddau. Tha^`y hai tay na^ng che'n co+m tu` le^n ngang tra'n, ma('t nha('m la.i, cu'i dda^`u tha`nh ki'nh, qua'n nie^.m:
"Thu+o+.ng cu'ng Chu+ Pha^.t chi pha'p, ha. thi' dda`n vie^.t chi thu+.c."
- DDa^y la` che'n co+m tu`, tre^n con tha`nh ki'nh da^ng le^n cu'ng du+o+`ng Chu+ Pha^.t va` du+o+'i la` bo^' thi' mo'n a(n cho pha'p gio+'i chu'ng sinh ddu+o+.c no ddu?.

DDa.i Bi Ta^m tra`n dda^`y pha'p gio+'i. Tu+`ng ddie^.u nha.c tro+`i chu'c tu.ng, tu+`ng da~y hoa tro+`i dda^u mie^n tung le^n ta'n tha'n DDa.i Bi Ta^m ra.ng ngo+`i kha('p cho^'n:
Cu'ng Du+o+`ng
"Phu.ng thu+? ngu.c tu` pha.n
Cu'ng du+o+`ng To^'i Tha('ng To^n
The^' gian tru+o+`ng huye^'t ha^.n
Bi?nh ba't le^. vo^ ngo^n

(DDa^y ba't co+m tu` con ki'nh da^ng
Cu'ng du+o+`ng DDu+'c Pha^.t dda^'ng To^n Tha^n
The^' gian chi`m dda('m trong ma'u lu+?a
Le^. nho? kho^ng lo+`i, lo`ng xo't thu+o+ng.)
(Cu'ng Du+o+`ng - Ngu.c Trung Mi. Ngu+~)

DDo' la` nhu+~ng a^?n ngo^n cu?a DDa.i Bi Ta^m, kho^ng pha?i la` ngo^n ngu+~ the^' gian dde^? ca tu.ng ha.nh nguye^.n va`o ddo+`i cu?a Bo^` Ta't ddo^. sinh.

IV. Trung DDa.o La` Con DDu+o+`ng Tu Chu+'ng Va` Gia'o Ho'a Tha Nha^n / Phu+o+ng Pha'p Tinh Ye^'u Cu+'u Nguy Que^ Hu+o+ng Da^n To^.c.

Con ddu+o+`ng cha'nh dda.o la` lo^'i ve^` cu?a ngu+o+`i ti`m ca^`u gia'c ngo^., va` gia'c ngo^. thi` kho^ng ro+`i the^' gian ma` co'. So^'ng trong the^' gian kho^ng he^. lu.y vo+'i the^' gian. So^'ng trong vo`ng ddo^'i dda~i ma` kho^ng bi. dda('m chi`m trong kho^? va` la.c, ddo' chi'nh la` chu? ddie^?m cu?a ba^.c xua^'t tra^`n vi Thu+o+.ng Sy~.
Khi xu+a Nga`i Tue^. Trung Thu+o+.ng Sy~, so^'ng ddo+`i bi`nh thu+o+`ng the^' tu.c, hi`nh tu+o+'ng cu~ng gio^'ng nhu+ mo.i ngu+o+`i, nhu+ng ta^m thu+'c thie^`n vi. cu?a Nga`i sie^u pha`m, ta^m kho^ng vu+o+'ng bu.i tra^`n, an nhie^n tu+. ta.i ung dung nhu+ ma^y tro+`i ba^'t pha^n sai thu`.
DDa.o lo^. tu chu+'ng la` con ddu+o+`ng tu+` pha`m dde^'n tha'nh, ta^m nie^.m kho^ng thie^n cha^'p tha'nh pha`m, ro^.ng bu+o+'c the^nh thang tre^n con ddu+o+`ng Trung DDa.o, dde^? kho^ng bi. vu+o+'ng cha^'p o+? cuo^'i ddu+o+`ng gia'c ngo^.. Nga`i Tue^. Trung Thu+o+.ng Sy~ mang ha`nh trang va`o ddo+`i dde^? tha(ng hoa cuo^.c so^'ng tha'nh thie^.n cho que^ hu+o+ng da^n to^.c. Ro^.ng bu+o+'c tre^n con ddu+o+`ng cu?a y' thu+'c tu+. to^`n, ddo^.c la^.p, giu+~ vu+~ng gie^`ng mo^'i cu?a DDa.o the^? nha^.p no+i ddo+`i. Nga`i kho^ng vi` su+. mong ca^`u tu chu+'ng ma` ro+`i xa dda^'t nu+o+'c que^ hu+o+ng, va` cu~ng kho^ng vi` he^. lu.y que^ hu+o+ng da^n to^.c ma` kho^ng tu chu+'ng gia?i thoa't.
Nga`i mo+? ra mo^.t cha^n tro+`i so^'ng ha.o nhie^n, huye^`n nhie^.m vi` gia' tri.: "Bi`nh Thu+o+`ng Ta^m Thi. DDa.o" hay "Huye^`n Chi Hu+.u Huye^`n". DDa^'y la` hu+o+ng tho+m cu?a ddo'a ho^`ng lie^n ddang ru+.c cha'y trong lo` lu+?a ddo?.
Tue^. Trung Thu+o+.ng Sy~, dde^` cao tinh tha^`n phu.ng su+. chu'ng sinh ngay tre^n que^ hu+o+ng da^n to^.c cu?a mi`nh. Nga`i dda~ nha^.p the^' mo^.t ca'ch tro.n ve.n, ddem chi' nguye^.n cu?a ke? sy~ dde^? an bang te^' the^', ddem he^'t su+'c mi`nh phu.ng su+. xa~ ta('c so+n ha`, ddem dda.o thie^`n dde^? vu+o+.t thoa't tre^n ta^m lu+o+.ng pha`m tu.c. Nga`i dda~ ddu+o+.m nhua^`n cho+n dde^' da^~u so^'ng trong ddo+`i tu.c dde^', sie^u xua^'t the^' gian du` so^'ng trong the^' gian. Vi` the^', dda^u cu~ng la` quo^'c ddo^. cu?a Bo^` Ta't, va` dda.o lo^. Bo^` Ta't u+'ng xu+?.Kho^ng co' mo^.t vi. Thie^`n su+ cho+n cha'nh na`o nhi`n tha^'y que^ hu+o+ng da^n to^.c trong ca?nh ddau thu+o+ng kho^'n cu`ng ma` kho^ng ddu+a tay cu+'u giu'p, kho^ng ho`a mi`nh so^'ng va` che^'t cho no`i gio^'ng To^? tie^n. Trung DDa.o la` trie^'t ly' cu?a su+. tu+. ddo^. ro^`i ddo^. tha, tu+. gia'c ro^`i gia'c tha, la` con ddu+o+`ng nhie^.m ma`u ddu+o+.c dde^` kho+?i ba(`ng ta^'m lo`ng ho^. quo^'c an da^n. Nga`i Khuo^ng Vie^.t Thie^`n su+ mo+? ro^.ng con ddu+o+`ng Trung DDa.o, cu+'u nguy da^n to^.c. Nga`i dda~ ga'c tam y, ca^'t bi`nh ba't dde^? la`m o^ng la~o che`o ddo` tie^'p ddo'n su+' gia? nu+o+'c Ta`u, nu+o+ng va`o nho+n duye^n ddo', chuye^?n kho^'n tha`nh tho^ng, chuye^?n ba.i tha`nh tha('ng dde^? cho Quo^'c To^? tha'i ho`a, thi.nh tri. an vui. Pha?i cha(ng ddo' chi'nh la` su+. tu ta^.p trong cho^'n kho^'n cu`ng va` chu+'ng dda('c giu+~a que^ hu+o+ng, la` ta'nh Trung DDa.o die^.u du.ng, ly' su+. vo^ nga.i.
Chu'ng ta thu+o+`ng nghe lo+`i ca: "Thie^`n su+ xuo^'ng nu'i cu+'u nguy cho ddo+`i". DDo+`i nguy, Thie^`n su+ kho^ng the^? o+? tre^n non cao ma` thie^`n ddi.nh. Thie^`n su+ tu chu+'ng, nhu+ng kho^ng co' ta^m ddo^. sinh, tho+`i su+. tu chu+'ng a^'y chu+a ddu+o+.c ro^'t ra'o vie^n dung. Su+. tu chu+'ng va` su+. nguy no+i ddo+`i la` hai me' ddu+o+`ng cu?a Trung DDa.o, luo^n song song va` ho^~ tu+o+ng cho nhau. Su+. cu+'u ho^. que^ hu+o+ng da^n to^.c la` mo^.t the^`m ddu+o+`ng Trung DDa.o cu?a the^' gian va` chuye^?n ho'a the^' gian tha`nh Ti.nh ddo^. la` the^`m ddu+o+`ng thu+' hai cu?a ca?nh gio+'i Nie^'t Ba`n. Su+. tu ta^.p ca^?n tro.ng nghie^m minh con ddu+o+`ng Trung DDa.o dde^? vu+o+.t thoa't ra ngoa`i nhi. bie^n, ddo^'i dda~i, cha^'p nga~, sai thu`. Ha`nh tra.ng ho^. quo^'c an da^n cu?a Chu+ vi. To^? ddu+'c Thie^`n gia co`n ra.ng ngo+`i trong su+? sa'ch. Tha^`y dda~ bu+o+'c theo da^'u cha^n cu?a Nga`i Tue^. Trung Thu+o+.ng Sy~, cu?a Khuo^ng Vie^.t Thie^`n su+ - vi. Thie^`n su+ pho` tri` nu+o+'c Vie^.t - so^'ng trong que^ hu+o+ng dde^? ho^. ddo^. que^ hu+o+ng, ho`a cu`ng nhi.p so^'ng cu?a da^n to^.c dde^? cu+'u nguy da^n to^.c, vu+~ng va`ng tre^n con ddu+o+`ng Bo^` Ta't DDa.o.
Ba(`ng chi' nguye^.n cu?a ba^.c xua^'t tra^`n, kho^ng ro+`i xa dda^'t nu+o+'c da^n to^.c, Tha^`y luo^n ho`a mi`nh tha^n ca^.n va` khuye^'n nhu? the^' he^. ke^'t thu+`a, nha(`m trao truye^`n cho ca'c the^' he^. sau na`y kie^'n va(n phu.ng su+. nha^n sinh, co' su+. hie^?u bie^'t sa^u xa ve^` li.ch su+? da^n to^.c, va` tha^'u hie^?u gia' tri. dda.o ddu+'c, vi. tha trong ca'ch ha`nh su+? giu+~a ngu+o+`i vo+'i ngu+o+`i. Sen vu+o+n mi`nh tu+` ao nu+o+'c bu`n la^`y, to?a hu+o+ng khoe sa('c la`m dde.p cho ddo+`i. Chu+ vi. Thie^`n gia To^? ddu+'c To^ng phong mo+? ba`y con ddu+o+`ng Trung DDa.o dde^? tha(ng hoa que^ hu+o+ng ga^'m vo'c nga`y the^m tu+o+i sa'ng.
"Anh hu`ng ha`o kie^.t tho+`i na`o cu~ng co'".

Tie^'p no^'i do`ng ma'u kie^u hu`ng tu+` nga`n xu+a cu?a Cha O^ng, dda^'t nu+o+'c VN nga`y nay va^~n kho^ng thie^'u nhu+~ng ta^'m lo`ng son sa('t cu?a ca'c vi. thu+'c gia? si~ phu, kho^ng so+`n y' chi', kho^ng nga.i gian nguy. Chu+ vi. dda~ ma.nh da.n no'i le^n tie^'ng no'i cha^n chi'nh cu?a con tim no^`ng nhie^.t ti`nh que^ hu+o+ng da^n to^.c, ye^u chuo^.ng tu+. do da^n chu?, kie^n cu+o+`ng dda^'u tranh cho nha^n quye^`n, cho tu+. do to^n gia'o, cho lu+o+ng tri, lu+o+ng thu+'c VN dde^? co' mo^.t nga`y mai thu+.c su+. phu' cu+o+`ng, ha.nh phu'c.
Con ddu+o+`ng Trung DDa.o da`i hun hu't trong lo`ng que^ hu+o+ng va` da^n to^.c VN.

Trang nhà